Essay Kijkstrategieën

Vier tips om je blik te verscherpen – in het museum en daarbuiten

Beeld Jip van den Toorn

Zien we wat er is, of zien we wat we denken dat er is? En hoeveel onthouden we van wat we zien? V-redacteur Wieteke van Zeil schreef een boek over kijken en geeft alvast vier tips voor een scherpe blik.

Hoezeer we door ons eigen oog in de steek kunnen worden gelaten, zag ik in een aflevering van Mind Control, de BBC-voorloper van tv-programma Mindfuck. Illusionist Derren Brown vraagt daarin twee reclamemakers van het beroemde bureau Saatchi & Saatchi een snelle pitch te maken voor een winkelketen. Ze hebben 30 minuten en presenteren dan de beelden en slogans aan Brown. Helemaal goed. Dan geeft Brown de mannen een gesloten envelop. Ze openen die en zien tekeningen en woorden die exact lijken op die van hun presentatie. Stomverbaasd kijken ze op; hebben ze het nou héél goed gedaan, of zijn ze beetgenomen? Een beetje van allebei. De aandacht van de mannen was in de taxirit naar Brown stiekem gestuurd; onderweg hadden ze plaatjes en teksten gezien, op T-shirts van voorbijgangers of in etalages, maar niet bewust opgemerkt. Al die informatie kwam er onder druk wel uit. Priming heet dat, in de waarnemingspsychologie.

Hoeveel onthouden we nou van wat we zien? We krijgen steeds meer beeld op ons af; het meeste gaat verloren. Kijken doen we grotendeels onbewust. Onze hersens zijn super efficiënt: wat we nodig hebben, slaan we op; wat irrelevant is gaat naar het onbewuste geheugen. Experts vergelijken dat ook wel met een ‘externe harde schijf’ die geopend kan worden wanneer dat nodig is. Zoals bij de reclamemannen.

Wieteke van Zeil - goed kijken begint met negeren

Die efficiëntie leidt ertoe dat we minder bewust kijken. Voor je het weet, kijk je overal zoals je op een tablet swipet: pragmatisch en zonder er veel van te onthouden.

Kunst kan helpen beter te observeren en musea zijn daardoor ideale oefenterreinen. Kunstenaars zien immers wat ons vaak ontgaat, weten al eeuwen hoe het oog werkt en bieden andere perspectieven dan die we al kenden. Een paar eenvoudige trucs gebaseerd op kennis van het oog helpen een museumbezoek leuker en lonender te maken. In musea is immers zo veel te zien dat je soms niet weet waar te beginnen met kijken.

Net als illusionisten weten ook beeldend kunstenaars al eeuwen dat ze het oog kunnen sturen; ze zorgen dat je gelooft wat zij willen dat je gelooft. Wat dat betreft lijken Derren Brown en Victor Mids best een béétje op Leonardo da Vinci, die rond 1500 in zijn adviezen aan jonge kunstenaars al schreef dat het oog navigeert en prioriteiten stelt.

In Goed kijken begint met negeren beschrijf ik zeven trucs die mij hielpen zelfstandiger te kijken. Daarnaast geven kijkexperts uit heel andere beroepen advies (zie kaders). Hier alvast vier tips om je blik te verscherpen, in het museum én daarbuiten.

Beeld Jip van den Toorn

1. Goed kijken begint met negeren.

Hoe meer je ziet, hoe minder je onthoudt. Oefen het maar op een vol perron: als je in de trein stapt, wat weet je nog? Hoeveel mannen en vrouwen stonden er? Hoeveel waren er blond? Kun je je nog een kleur jas herinneren of een sieraad?

Waarschijnlijk niet. Waarom zou je ook niks van die informatie is relevant; je ogen waren waarschijnlijk gericht op het informatiebord. We negeren ons suf, de hele dag. Logisch, want zodra je ogen opengaan, valt al het zichtbare onvrijwillig op je netvlies. Je kunt niet zeggen: vandaag zie ik alleen de leuke mensen, de rest filter ik weg. Je hersens doen dat wél.

Een museum is geen vol perron, vooral omdat je wílt zien wat er is. Maar heeft u weleens het Louvre in een ochtendje willen ‘doen’? Je geeft je dan over aan 380 duizend objecten, uitgestald op 60 duizend vierkante meter in 8 afdelingen. Elk object is een verhaal; anders stond het er niet. En verband is er nauwelijks: de kunstwerken komen uit verschillende eeuwen, culturen en stijlen en verbeelden verhalen die je misschien helemaal niet kent. Een spelletje Need for Speed ongedeerd uitspelen is nog makkelijker.

Alle aandacht ontstaat tegen een achtergrond van onoplettendheid, schreef kunsthistoricus Ernst Gombrich in de jaren zestig. Om iets op te merken, moeten we selecteren en isoleren. Als je in een museum bent: kies een paar zalen. Halveer dat aantal. En kies per zaal één werk. Het lijkt misschien zonde van je museumkaartje, maar het verhoogt de kwaliteit van je opmerkzaamheid met een factor honderd. En je plezier.

Beeld Jip van den Toorn

2. Je ziet wat je kent en dat is prima

We zien wat we herkennen: houd je van vogels dan vallen de vogels je op, houd je van mode dan zie je de jurken en heb je verstand van meetkunde, dan zullen je de instrumenten opvallen. Dat is handig, want met je eigen interesse een schilderij bekijken is een goed begin. Je hoeft je niet uit het veld te laten slaan door mythologische of bijbelse verhalen die je niet paraat hebt. Je hoeft, vooral, niet metéén je ogen naar het tekstbordje te sturen. Je ziet wat je kent.

In een 17de-eeuws portret zag ik een vingerloos handschoentje en moest meteen aan Madonna’s kanten handschoentjes denken leuk om te kijken en vergelijken. Er bleken symbolische verwijzingen te zijn waarmee zelfs Madonna speelde, zoals de verheerlijking van de witte huid.

In een groot schilderij van Rubens viel mij een panisch angstige vrouw op die werd vastgegrepen precies nadat in Keulen die ene Nieuwjaarsnacht honderden vrouwen werden belaagd en geen uitweg zagen. Het zal er zeker mee te maken hebben dat ik vrouw ben en me kan verplaatsen in de angst van intimidatie en aanranding. Het hielp vooral ook om de rest van het werk te bekijken, het werd mijn ingang in het werk.

Beeld Jip van den Toorn

3. Doe alsof

De volgende stap is om juist het perspectief op te merken dat buiten jou ligt. Kunst is bij uitstek geschikt om op nieuwe manieren naar de wereld te kijken. Iedereen kijkt met zijn eigen identiteit en expertise, dus iedereen kijkt ook anders. Een dokter merkt andere dingen op dan een bioloog. Dus als je meer wilt opmerken dan wat aansluit bij je eigen kennis: neem een ander mee. Ga met een bevriende verpleger of wiskundige, met een meubelmaker, boswachter, of modeontwerper. Of geef jezelf een opdracht en doe alsof je een arts of schilder bent. Je ziet totaal nieuwe dingen.

Je gaat er vooral zelfstandiger van kijken. Dat zijn we steeds minder gewend; we kijken naar weer-apps, maar niet naar de lucht. We kijken op de navigatie, maar onthouden de route niet (ik niet in elk geval). Langzaam verliezen we de kennis van het oog. Toen ik een schoorsteen zag op een stadsgezichtje, belde ik een schoorsteenveger die me zo veel leuks vertelde, dat ik nu let op schoorstenen - voor het eerst in jaren kijk ik weer omhoog als ik door de stad loop. Musea zijn een ideaal terrein om een nieuwe blik op de wereld om je heen te krijgen.

Beeld Jip van den Toorn

4. De context geeft de clou

Als je om je heen kijkt, breng je onbewust voortdurend details met elkaar in verband. Een huilend gezicht op een bruiloft verschilt nogal van een huilend gezicht bij een auto-ongeluk. We kijken contextueel; dingen krijgen betekenis door hun omgeving.

Kunstenaars zijn een soort waarnemingstovenaars, niks is wat het lijkt - daar mag je vanuit gaan in een goed schilderij. Een zwaluw in de hand van Jezus, is een zwaluw met betékenis.

Een sieraad met een diamanten aapje op de mouw van een 2-jarige toekomstige koningin is niet zo maar een statusobject, maar symboliseert ook haar goede opvoeding - aapjes imiteren immers mensen, net als kinderen hun ouders imiteren.

Een appelschilletje kan zomaar de zonde van Eva symboliseren, als er meer clous in het kunstwerk in die richting wijzen. Als je dit eenmaal weet, wordt kijken een vrolijke zelf opgelegde puzzel.

Nog even over dat negeren. Veel mensen denken dat als ze naar kunst kijken, ze veel moeten weten voordat ze het begrijpen. Een vals devies voor leken én liefhebbers, waardoor kunst een soort huiswerk kan worden. Natuurlijk is het leuk om iets te weten en geeft dat verdieping aan de beleving; een voetbalwedstrijd is ook leuker als je de buitenspelregel snapt. Maar daar begint het niet. Het begint met kijkplezier, de vragen volgen vanzelf. Goed kijken begint dus vooral met het negeren van de vrees dat je het niet kunt.

‘Goed kijken begint met negeren, de kunst van opmerkzaamheid’ is vanaf morgen verkrijgbaar. Atlas Contact, 288 pag., €24,99

Workshop

Op 29 juni geeft Wieteke van Zeil een workshop over De kunst van opmerkzaamheid in het Catharijneconvent in Utrecht. Volkskrant-abonnees kunnen hierbij aanwezig zijn. Voor meer informatie ga naar Volkskrant Inclusief.

Tips van kijkexperts uit verschillende beroepen

Jamil Meusen, commissaris van politie bij de Nationale Politie:

‘Stel vragen bij wat je doet. Houden je ogen je voor de gek, of zie je het goed? Wissel intuïtieve snelle oordelen af met een kritische blik.’

Yolande van Bever, klinisch genetica in het Erasmus MC-Sophia Kinderziekenhuis:

‘Een detail kan het zicht op het geheel compleet veranderen. Stel jezelf kleine doelen. Let bijvoorbeeld op wenkbrauwen of ogen en benoem de kenmerken en verschillen. Je leert ook kijken door er met anderen over te praten.’

Anneke Blokker, stadsecologe in Amsterdam:

‘Kijk om te beginnen niet alleen recht voor je maar ook naar de lucht, tussen je voeten en langs het water. Op een zomeravond kun je in de stad de zwaluwen hun jongen zien leren vliegen, je weet niet wat je ziet. Ze scheren met 60 kilometer per uur boven je hoofd. Moet je wel even naar boven kijken natuurlijk.’

Gerrit Hiemstra, weerexpert:

‘Mensen kijken niet meer, ze willen alles gewoon opzoeken. In regen-apps, ijs-apps, zonne-apps. Dat is begrijpelijk maar als je de mechanismen erachter niet kent, mis je veel. Weet jij nog wat een kring om de zon betekent? Het is een soort regenboog om de zon én een voorspeller, want het geeft aan dat er een bui aankomt. Dat komt doordat ijskristallen in de lucht het licht om de zon in kleuren breken. Oudere mensen kennen het gezegde: ‘Kring om de zon, regen in de ton’.’

Bovenstaande citaten zijn fragmenten uit de uitgebreide interviews met vier van zeven kijkexperts in het boek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden