Interview

'Vier mensen bepalen hoe Piet in beeld komt'

In 2013 waren ze te laat: het debat rond Zwarte Piet brak los, maar de opnamen waren al gemaakt. Dit jaar boog een volwassen team zich over het Sinterklaasjournaal.

Sinterklaasjournaal van 4 december Beeld NTR

Hij wist het echt niet, zegt hij. Echt niet, net als de rest van Nederland. Paul Römer, als algemeen directeur van de NTR verantwoordelijk voor het veelbesproken Sinterklaasjournaal, zat donderdagavond in een vergadering toen hij een sms van zijn vrouw kreeg.

'Mooi bedacht, die Zwarte Sinterklaas', schreef ze.

Römer had geen idee wat ze bedoelde. Hij besloot de laatste aflevering van het Sinterklaasjournaal terug te kijken en zag toen hoe de oude Opapiet van de Sint een mantel, een mijter en een staf had gekregen omdat hij de laatste tijd allerlei klussen had geklaard die de Sint normaal gesproken deed. In het laatste shot reden ze samen weg, de witte Sint op een zwart paard, de zwarte Sint op een wit paard.

'Ik vond het zo mooi gevonden', zegt Römer vrijdagochtend aan de telefoon. 'Dit brengt weer wat relativering in de Pietendiscussie. En die relativering ontbrak tot nu toe.'

Twee dagen daarvoor, nog voor hij de ontknoping kende, wilde Römer voor het eerst uitgebreid praten over de totstandkoming van het Sinterklaasjournaal, waarin dit jaar naast de reguliere Pieten voor het eerst ook roetpieten en clownspieten opdoken.

Hij wilde praten, maar onder voorwaarden. Zo mocht een interview pas na 5 december gepubliceerd worden. Er mochten alleen anderen in het artikel worden opgevoerd als de NTR daar van tevoren over geïnformeerd werd. En het gesprek moest gaan over de wijze waarop het Sinterklaasjournaal tot stand was gekomen, niet over het Pietendebat in het algemeen. Daarin zag de NTR zich namelijk niet als 'actieve deelnemer'.

Dat waren nogal wat eisen.

'Wij hebben steeds gezegd dat wij ons voor 5 december niet in het openbaar willen uitspreken over Zwarte Piet, maar dat we ons best achteraf willen verantwoorden over de gemaakte keuzes. Dat wil ik dan ook graag doen, maar niet op de manier waarop tot nu toe over het onderwerp is gesproken - waarbij de ene extreme mening tegenover de andere extreme mening staat. Ik snap het wel; dat knettert, dan krijg je spektakel. Maar dat hebben we nu wel gehad. Aan dat spel wil ik niet meer meedoen.'

Paul Römer, algemeen directeur van de NTR Beeld Guus Dubbelman / De Volkskrant

De makers van het Sinterklaasjournaal namen niet deel aan het Zwarte Pietendebat, terwijl zij wel bepalen welke Pieten Nederland krijgt voorgeschoteld. Is dat niet vreemd?

'Nee, dat vind ik niet. De redacties van onze programma's zijn volledig onafhankelijk. Ze maken hun eigen keuzes. Daarom moeten we ze niet van tevoren met actiegroepen laten discussiëren. Dan worden ze misschien onder druk gezet.


'Stel dat we in augustus hadden gezegd wat we met de Pieten gingen doen. Dan was dat onderwerp van discussie geworden. De ene kant zou niet tevreden zijn omdat er nog wat koloniale trekken te zien waren, de andere kant zou geroepen hebben dat we de Nederlandse cultuur te grabbel gooiden. En dan waren de opnamen nog niet eens begonnen!'

Sinterklaasjournaal van 11 november Beeld NTR

11 november, eerste uitzending

Dieuwertje Blok neemt voor het eerst contact op met de stoomboot. Na een paar seconden loopt er een Piet door het beeld. Die is donker.

Diewertje: 'De allerbelangrijkste vraag van de hele wereld op dit moment is natuurlijk: komen er ook Pieten naar Nederland?

Sinterklaas: 'Hoezo?'

Diewertje: 'Nou, sommige mensen vinden ze maar ouderwets.'

Sint: 'Daarom neem ik ze juist mee!'

Dieuwertje: 'Ah. Dus de Huispiet, de Wellespiet, de Luisterpiet en al die andere Pieten die we kennen, zijn er gewoon weer bij dit jaar?'

Sint: 'Ja, dan wordt het weer ouderwets gezellig in Nederland. Dat is al honderden jaren zo geweest en dat zal altijd wel zo blijven.'

Hoe is de discussie bij NTR gevoerd?

'Toen het debat eind 2013 in alle heftigheid losbarstte, waren de opnamen voor dat jaar al gemaakt. Het was te laat om het nog mee te nemen. Wel zagen we dat de discussie zou blijven bestaan en dat we iets moesten doen. Daarom hebben we begin dit jaar een grote bijeenkomst georganiseerd met dertig, vijfendertig man rondom het Sinterklaasjournaal: acteurs, schrijvers, producers, et cetera. Die mensen vormen een afspiegeling van de maatschappij en ze denken heel verschillend over Zwarte Piet.'

Het klinkt meer als een afspiegeling van de blanke elite.

'Nee. Nee. Nee. Ja, nou ja kijk, het zijn natuurlijk allemaal mensen die bij televisie werken of acteur zijn. Maar er zaten mensen bij uit de stad en uit de provincie, blanke en niet-blanke Nederlanders. Het waren niet alleen Amsterdamse grachtengordels.'

Maar wel allemaal mensen die al jarenlang het Sinterklaasjournaal maken.

'Dat kun je zeggen. Maar onder de huidige makers zitten ook mensen die vinden dat Piet in deze gedaante niet houdbaar is. Er is tijdens die bijeenkomst stevig gediscussieerd. Zelf was ik daar niet bij. Als algemeen directeur ga ik niet over de inhoud.'

Welke opdracht gaf u dit jaar aan de makers van het Sinterklaasjournaal?

'De opdracht komt van de NPO. Wij hebben tegen eindredacteur Ajé Boschhuizen gezegd: we gaan 22 afleveringen maken. Nee, noch de NPO, noch de NTR heeft gezegd: er moet iets aan die Pieten veranderen.'

Bij hoeveel mensen ligt de verantwoordelijkheid dan?

'Het schrijversteam bestaat uit Ajé en drie anderen. Ja, die vier mensen bepalen hoe Zwarte Piet bij de Nederlanders in de huiskamer terechtkomt.'

Was dat geen risico? Het zijn mensen die al jaren voor het Sinterklaasjournaal werken. Die hebben vast een meer dan gemiddelde liefde voor Pieten.

'Die vraag suggereert dat er een historische Piet is die altijd moet blijven. Dat is niet zo. Het feest is aan verandering onderhevig. Eerst was Sinterklaas een strenge man met een boek waarin stond of je stoute dingen had gedaan. Was dat het geval, dan was je de lul. Dan ging je mee met Zwarte Piet, die andere nare man met zijn zak en zijn roe.


'Dat is langzaam veranderd. Sinterklaas is een andere man geworden, Zwarte Piet ook. Toen mijn vader hoofdpiet werd bij de nationale intocht weigerde hij, als Piet, gek te praten. Hij zei nog 'Vrouwtje Bouw' tegen Mies Bouwman, maar dat was het. Hij vond het achterlijk om kromme taal te spreken, dus deed hij het niet.


'Die ontwikkeling van Sinterklaas en Zwarte Piet gaat nog steeds door, al gaat het onder druk van de huidige discussie sneller. Het is dus niet zo dat de makers vastgeroest zitten in een nostalgisch gedachtengoed.'

Sinterklaasjournaal van 13 november Beeld NTR

13 november

De Pieten hebben de stoomboot verlaten. Wie zal nu de cadeautjes rondbrengen? De gepensioneerde Opapiet vliegt naar Nederland om nieuwe Pieten op te leiden.

Verslaggever Jeroen Kramer: 'En u leert ook aan iedereen hoe ze schoenen moeten vullen, hè?

Opapiet: 'Ja, behalve aan kinderen. Want dat is gevaarlijk. En aan jou leer ik het ook niet.'

Kramer: 'Waarom zou ik geen Piet kunnen zijn? Zeker omdat ik, eh...'

Opapiet: 'Nee. Omdat je niet het goede pak aanhebt. Zo ziet toch niemand dat je een Piet bent?'

Dan valt gemeenteambtenaar Jan Salie door een schoorsteen naar beneden.

Jan Salie, in Pietenpak: 'Nou, dat is wel spannend.'

Opapiet: 'Dat begint erop te lijken.'

Jan Salie, met roetvegen: 'Ben ik al helemaal zwart?'

Opapiet: 'Nee, maar het belangrijkste is dat jij door de schoorsteen kunt. De kleur van een Piet, dat is maar bijzaak.'

U schoof dit jaar aan bij de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan, samen met het intochtcomité en tegenstanders van Zwarte Piet.

'Van der Laan vroeg me dit voorjaar. Ik was aanvankelijk sceptisch, maar bedacht dat wij altijd zeggen dat we niet met de rug naar de maatschappij staan. Dan moeten we ook weten wat daar aan tafel gebeurt. Dus ik zei: ik wil wel komen als toehoorder. Dat vonden ze prima. Uiteindelijk zijn er drie bijeenkomsten geweest. Bij de laatste was ook minister Lodewijk Asscher toehoorder. Wat ik hoorde, heb ik meegenomen het bedrijf in.'

Ajé Boschhuizen was toen al aan het schrijven, maar U wist nog niets van zijn plannen.

'Ik ken mezelf, ik ben een ouwehoer. Voor je het weet denk je bij de burgemeester aan tafel: voor het proces is het misschien handig een tipje van de sluier op te lichten. Dat wilde ik niet. Ik wilde aan tafel kunnen zeggen dat ik niets over de inhoud wist.


'Er werd natuurlijk druk op me uitgeoefend, door het intochtcomité en door de tegenstanders van Zwarte Piet. Wat gaan jullie doen? Hoe gaan de Pieten eruitzien? Het intochtcomité heeft erg geworsteld met het uiterlijk van de Pieten. Moesten ze hem grijs maken? Met strepen? Ze wilden graag weten wat wij zouden doen, dan konden ze aansluiten. Ik had ze graag willen helpen, maar dat heb ik niet gedaan.'

Sinterklaasjournaal van 17 november Beeld NTR

17 november

De Pieten zijn toch in Nederland aangekomen, maar vertrekken als blijkt dat er ook nieuwe Pieten zijn opgeleid. Dieuwertje Blok wil weten wat het probleem is.

Hoofdpiet: 'Dat is toch logisch. Wij mochten Nederland niet meer in.'

Pietje Paniek: 'Het was vol.'

Hoofdpiet: 'Ten dele zelfs overvol.'

Wellespiet: 'O, het Grote Pietenhuis bedoelt hij. Ja, dat was overvol!'

Pietje Paniek: 'Dat was wel jammer. Maar ja, vol is vol.'

Hoofdpiet: En Nederland heeft nu zijn eigen Pieten.'

Wellespiet: 'En dan geldt natuurlijk altijd: eigen Pieten eerst!'

Wanneer kende u de verhaallijn?

'Vlak voor het laatste gesprek bij de gemeente heb ik tegen Ajé gezegd dat ik het wilde weten. Hij vertelde me toen dat Opapiet naar Nederland zou komen en nieuwe Pieten zou gaan opleiden. Daarbij zou hij een schoorsteen gebruiken, waardoor roetpieten zouden ontstaan.

'Kort daarna sprak ik Van der Laan - een op een dit keer. Onder embargo heb ik hem het verhaal verteld. Hij vond het fantastisch. En doordat hij het wist, kon hij de discussie in Amsterdam eenvoudiger tot een goed einde brengen. Hij wist immers dat de plaatselijke oplossing om Piet 'zwart van roet' te maken en niet 'zwart als roet' aansloot bij het landelijke verhaal.'

Waarom mocht de burgemeester van Amsterdam de plot kennen, en andere burgemeesters die met het probleem worstelden niet?

'Andere burgemeesters hebben het me niet gevraagd. Bovendien: als je iets geheim wilt houden, moet je het met zo min mogelijk mensen delen.'

Eindredacteur Boschhuizen vertelde dat u schrok toen u over de roetpieten hoorde.

'Nou, ja. Ik weet niet of ik echt schrok. Ik had verwacht dat we pas over een of twee jaar op dit punt zouden komen. Ik vond dat ze vrij snel een grote stap hadden gezet. Nee, niet te groot. Ik denk dat het programma er goed in geslaagd is een oplossing te vinden die acceptabel is voor de grote middengroep zonder extreme mening over Zwarte Piet. Dat blijkt ook uit de kijkcijfers: er keken een miljoen mensen per dag. Dat is 20 tot 25 procent meer dan vorige jaren. En ze bleven kijken, dus blijkbaar stoorden ze zich niet aan de gekozen richting.'

Wat vond u van de verhaallijn?

'Het zit knap in elkaar. Ajé zet bekende elementen uit het sinterklaasverhaal in voor een verandering van het uiterlijk van de Pieten. Neem het feit dat Sinterklaas en de Pieten het even niet aankunnen, waarna gewone mensen gaan helpen. In heel veel families is het verhaal van hulpsinterklazen en hulppieten heel gewoon. En die schoorsteen met zijn roetvegen maakt ook al heel lang deel uit van de verhalen.


'Het slimme is dat je met dit verhaal alle kanten op kunt. Als iemand in het land Sinterklaas wil vieren met alleen Zwarte Pieten, kan dat. Wil iemand alleen roetpieten, dan kan dat ook.'

Sinterklaasjournaal van 4 december Beeld NTR

4 december

De Pieten denken dat het niet goed gaat met Sinterklaas. Hij is moe, lijkt in de war en liep laatst zonder mantel. Maar dan geeft Sint uitleg.

Sinterklaas: 'Mijn kleren lagen bij de kleermaker, om ze na te laten maken voor Opapiet.'

Huispiet: 'Opapiet?'

Sinterklaas: 'Ja, want hij heeft de afgelopen tijd allemaal dingen gedaan die ik ook altijd doe. En op pakjesavond kan hij mij ook helpen door bij de mensen thuis langs te gaan, hè? Met een extra paard en... echte sinterklaaskleren aan.'

Iemand klopt op de deur.

Sint: 'Hoor wie klopt daar, kinderen? Daar zul je hem hebben. Binnen!'

Opapiet schrijdt binnen en wuift: 'Hallo Pieten. Wat vinden jullie ervan?'

Pieten: 'Mooi, hihihi!'

Verliepen de opnamen rustig?

'Ja, hoor. De opnamen op locatie hebben we in september gemaakt. Toen is er een foto met een clownspiet naar buiten gekomen. In oktober heeft Dieuwertje het aan elkaar gepraat in de studio.'

Wij vingen geruchten op dat er extra beveiliging was dit jaar.

'Beveiliging? Nee, hysterisch. Niemand weet wanneer en waar we opnemen. Beveiliging was niet nodig.'

Donderdagavond, een dag na het gesprek, vertelt Dieuwertje Blok bij De Wereld Draait Door dat ze als boegbeeld van het Sinterklaasjournaal nog voor de eerste uitzending een dreigbrief in de bus kreeg, omdat ze Sinterklaas en Zwarte Piet 'om zeep helpt'.

Aan de telefoon wil Römer daar vrijdag niet te diep op ingaan.

Wat voor bedreiging was het?

'Luister, het is verschrikkelijk dat zulke dingen gebeuren, maar ik ben van mening dat je het er niet over moet hebben. Bij een bedreiging ga je naar de politie en doe je aangifte.'

Moest ze beschermd worden?

'Daar ga ik dus niet op in. Zelf sprak ze op tv relativerend over de bedreiging. Dat vind ik knap. Maar goed, elk woord hierover is een woord te veel.'

Tot slot: keert Opapiet volgend jaar terug, met mantel en mijter?

'Goede vraag. Ik weet het niet. We gaan in januari evalueren. We kijken wat op dat moment de toon van het debat is. En dan gaat Ajé bedenken wat hij volgend jaar gaat doen. Maar de stappen die we hebben gezet, zetten we niet meer terug. Het wordt nooit meer zoals het vroeger was.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden