'Vier jaar lang minstens één keer per dag gelachen'

De ‘kampioen homoseksueel van Noord-Holland en koloniën’ heeft jaren geaarzeld, blijkt uit deel 1 van de Reve-biografie van Nop Maas....

Pas toen hij de in boekvorm geplakte drukproef in handen hield, besefte Nop Maas (1949) dat er echt een boek zou komen. Al die jaren van verzamelen, lezen, interviewen en ordenen zouden culmineren in de eerste biografie van Gerard Reve. ‘Ik dacht: nu kan ik er echt niets meer in veranderen.’

Vanaf 1983 had hij Reves brievenboeken bezorgd, en de eerste vijf delen van het Verzameld Werk. Eind jaren negentig haalden Reve en zijn vriend Joop Schafthuizen het archief van Reve van Frankrijk naar hun huis in Machelen in België. ‘Joop had dat archief geordend,’ vertelt Maas. ‘Alles wat niet van Reve was en niet van beroemde schrijvers, had hij in vier grote koffers gedaan. Dat materiaal vormde een ongelooflijke Fundgrube. Ik besloot een biografie te schrijven.

‘Joop was eerst not amused. Maar toen ik in 2001 voor het Letterkundig Museum een tentoonstelling over Reve maakte, mocht ik in huize Reve wel het archiefmateriaal doornemen; ik heb me suf zitten schrijven. Als gastconservator had ik toegang tot het Reve-archief van het museum; daarin zitten bijvoorbeeld Reves brieven aan zijn vriend Karl Polak. Kort voor de tentoonstelling viel ik bij Schafthuizen in ongenade. Het archief in Machelen ging dicht.’

Later kwam het weer goed, en leverde Joop bijvoorbeeld de brieven van Tine Fraterman, het meisje met wie Reve in de oorlog verloofd was. En: Hanny Michaelis, met wie Reve van 1948 tot 1959 getrouwd is geweest, gaf hem inzage in hun levenslange correspondentie. Voordat zij in 2007 stierf, nam Maas alles met haar door.

In 2005 begon hij met schrijven. Vier jaar lang schreef hij een gedetailleerde kroniek van Reves leven. ‘Het was geen straf. Telkens weer verblufte hij me met zijn stilistisch vermogen. Elke dag heb ik achter mijn bureau minstens één keer hardop gelachen.’

Dit eerste deel van de biografie vertelt over een jongetje dat opgroeit in een communistisch gezin in de SDAP-wijk Betondorp, een begaafde leerling die doodongelukkig is tussen de anderen op het Vossius Gymnasium. Op aanraden van zijn psychiater schrijft hij een boek dat hem in één klap beroemd maakt: De avonden. Daarna weet hij het niet meer. Met moeite schrijft hij nog een paar verhalen. Hij besluit in het Engels te schrijven, maar buitenlandse uitgevers staan niet te dringen. Hij trouwt met de dichteres Hanny Michaelis, hoewel hij al sinds zijn twaalfde verliefd wordt op jongens. Begin jaren vijftig heeft hij zijn eerste grote liefde met een man, de Amerikaan James Holmes.

Pas als hij enkele jaren een relatie heeft met Wim Schuhmacher, gaat hij bij Hanny weg.

Maas: ‘Bij de publicatie van Op weg naar het einde in 1963 kwam hij er op de tv openlijk voor uit dat hij homo was. Lezers kennen hem als de ‘kampioen homoseksueel van Noord-Holland en koloniën’, zoals hij zei. In werkelijkheid heeft hij jarenlang geaarzeld. Hij had een afkeer van aanstellerige nichterigheid. En hij wilde Hanny niet in de steek laten. Zij had veel verdriet gekend: in de oorlog waren haar beide Joodse ouders vermoord.

‘Maar toen hij eenmaal besloot dat hij homo was, moest iedereen het weten ook. Hij werd een ijveraar, in woord en geschrift. Zo ging het ook met het katholicisme. Wat dat betreft is hij altijd stalinist gebleven. In al die interviews waarin hij dwars tegen de tijdgeest ingaat, zie je Gerardje die in Betondorp een afwijkend, communistisch standpunt verkondigt.’

Hanny Michaelis, zegt Maas, kan niet genoeg worden geprezen. Zij verdiende voornamelijk de kost voor hun tweeën. Zij haalde de kastanjes voor hem uit het vuur; zíj vertelde zijn ouders dat hij homo was. ‘Ze is altijd loyaal aan hem gebleven. Loyaliteit was bepaald niet Reves sterkste punt. In de briefwisseling komt dat schrijnend naar voren als Meik de Swaan, Hanny’s minnaar, in 1957 bij een vliegtuigongeluk omkomt. Reve troost haar niet, maar schrijft gewoon over zijn eigen sores.’

Reve had, denkt hij, een onvermogen tot werkelijk contact. ‘Dat is het verhaal van zijn leven. Of het nu ging om seksueel, geestelijk of emotioneel contact, hij kon het niet. Heel tragisch. Je kunt zeggen dat hij nooit anders seks heeft gehad dan masturberend.’

De pias uithangen, dat kon hij wel. Hij volhardde in zijn schooljongenshumor. ‘Graag legde hij zijn geslacht op een bordje, met een augurk erbij, en vroeg dan: ‘Mevrouw, wilt u een lekker worstje?’ Hoeveel mensen mij dát niet hebben verteld!

‘Tegen dierbare vrienden zei hij dingen die onder andere omstandigheden racistisch zijn. Hanny noemde hij ‘vieze stinkjodin’, zijn Indische vriend Ronald Lucardie werd met ‘blauwe’ aangesproken. Als hij bij Hanny kwam, beukte hij op de deur en riep: ‘Aufmachen! Deutsche Polizei!’. Zij moest daar hartelijk om lachen.’

Zijn maatschappelijke invloed is groot geweest. ‘Niet alleen voor de emancipatie van homoseksuelen. Hij schreef openhartig over seks, maar ook over zijn eigen depressies en alcoholisme. Dat was rond 1965 ongekend. Een van de wonderen van zijn werk is dat hij over problemen schrijft op een toon die ze tegelijk relativeert én serieus neemt.

‘Daarmee heeft hij veel tobbers opgebeurd. Literatuur die alleen maar mooi is, daar heeft niemand iets aan.’

Voor zijn biograaf is Reve een maatschappelijk geëngageerd schrijver, die getuigde van zijn waarheden. Maas koos als ondertitel ‘Kroniek van een schuldig leven’ omdat schuldbesef Reves leven kenmerkte: ‘Hij nam de schuld van de wereld op zich.

‘Hij wilde schuldig zijn, en als hij dat niet was, zorgde hij dat hij schuldig werd. Hij was een sadomasochist met een messias-complex.’

Nop Maas is even stil. ‘Maar hij is natuurlijk vooral een groot schrijver.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden