literatuur johan van oldenbarnevelt

Vier eeuwen na zijn dood is Van Oldenbarnevelt in de literatuur als man van de tolerantie springlevend (drie sterren)

Vier eeuwen na zijn dramatische dood valt Johan van Oldenbarnevelt bewondering ten deel. Dat is weleens anders geweest.

Van Oldenbarnevelt Beeld Olivier Heiligers

Dit jaar is het vier eeuwen geleden dat Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) op het Binnenhof werd geëxecuteerd. Je kunt het herdenkingsjaar onmogelijk missen, met zoveel tentoonstellingen, lezingen en herdrukken. De nieuwe Oldenbarnevelt-oogst brengt onder meer een roman van Nicolaas Matsier en een historisch verslag van zijn laatste levensmaanden door Wilfried Uitterhoeve. Ook aan bewondering voor de man die zijn stempel zette op de Republiek ontbreekt het niet, en dat is wel eens anders geweest.

Oldenbarnevelt is in de nationale terugblik altijd een ingewikkelde figuur geweest. De historicus A. Th. van Deursen vond hem de grootste staatsman die dit land heeft voortgebracht. Maar in het populaire lijstje van de grootste Nederlander aller tijden bracht hij het niet verder dan plek 24, achter prins Claus en Toon Hermans. Afhankelijk van wat de boventoon voerde, Oranje en geloof dan wel liberalisme en stedelijke regenten, daalde of rees Oldenbarnevelts ster. Dat nu die ster weer eens helder schijnt, zegt meer over het heden dan over Oldenbarnevelt zelf. Hij was de man van de verdraagzaamheid, en dat is ook de Oldenbarnevelt die we ontmoeten in Matsiers roman De advocaat van Holland.

De advocaat van Holland

Nicolaas Matsier: De advocaat van Holland

**

De Bezige Bij; 416 pagina’s; € 24,99.

Matsier beschrijft de benarde gevangenschap en het proces door het oog van Oldenbarnevelt zelf, en doet dat niet vanuit de ik-vorm maar de derde persoon. Voor de inleving gebruikt hij om de haverklap als truc wat ik maar het uitgestelde onderwerp noem: ‘Hij is al een poos op, Oldenbarnevelt’. Dat stijlmiddel gaat op de zenuwen werken. Belangrijker is dat Oldenbarnevelt een soort vroege VPRO-remonstrant wordt, die in een gesprek met Maurits onthutst is over een kerkleer die onschuldige kinderen veroordeelt tot de verdoemenis. ‘Hoe kan iemand zoiets gruwelijks volhouden’, spreekt de landsadvocaat.

Het grote theologische dispuut uit die dagen, tussen de theologen Gomarus en Arminius, draaide om de goddelijke genade, anders gezegd of God had voorbeschikt of iemand naar de hemel dan wel de hel zou gaan. Van Deursen, zonder concurrentie de autoriteit op het gebied van vroegmoderne theologie, laat in zijn Mauritsbiografie overtuigend zien dat Oldenbarnevelt in leerstellig opzicht aan de kant van de strenge calvinisten stond. De crux is dat het Oldenbarnevelt niet zozeer om de leer als wel om de politiek te doen was.

Om dat te begrijpen kunnen we beter terecht bij Uitterhoeve, die op basis van de – ruimhartig geciteerde – processtukken een gedetailleerde reconstructie maakte van het conflict tussen Oldenbarnevelt en Maurits dat eindigde met het afgehakte hoofd van de landsadvocaat. Johan van Oldenbarnevelt was de zoon van een welgestelde boer en groeide op in Amersfoort. Zo iemand kon het kennelijk in die tijd al schoppen tot de functie van hoogste ambtenaar, en feitelijk opdrachtgever van stadhouder Maurits. Dat is bijzonder, al kwam het ook elders in Europa voor dat heersers de adellijke concurrentie op afstand hielden door gebruik te maken van consiglieres van eenvoudige afkomst. De jurist Oldenbarnevelt maakte snel carrière, en was van meet af aan gekant tegen gewetensdwang in godsdienstzaken.

Op jonge leeftijd viel hij Willem van Oranje op, en binnen twee jaar na diens dood in 1584 was hij landsadvocaat aan de zijde van de toen 18-jarige stadhouder Maurits. De twee zouden decennia lang een succesduo vormen. De eerste grote daad van Oldenbarnevelt was het wegwerken van de Engelse graaf van Leicester. Vanaf diens vertrek fungeerde de Republiek als een uniek experiment, een land zonder soeverein vorst, onder leiding van Oldenbarnevelt, die eindeloos polderend de gewesten bij elkaar hield.

In geloofszaken stonden voor Oldenbarnevelt twee dingen als een paal boven water. De staat moest als wereldlijk gezag boven de kerk staan. En er moest één publieke gereformeerde kerk zijn, waarin zowel de calvinistische preciezen als de rekkelijken hun plaats zouden weten. Dat was de verdraagzaamheid van Oldenbarnevelt, ingegeven door de politieke overtuiging dat een verscheurde kerk de Republiek zou verzwakken. Toen de verhoudingen met Maurits en de rechtzinnigen steeds gespannener raakten, draaide dit uit op de paradox van tolerantie met de knoet. De overheid ging zich steeds meer met de leer bemoeien. Over predestinatie moest worden gezwegen en uiteindelijk zette Oldenbarnevelt met de zogeheten ‘scherpe resolutie’ milities in om de calvinisten in toom te houden.

De zaak Oldenbarnevelt - Val, proces en executie

Wilfried Uitterhoeve: De zaak Oldenbarnevelt – Val, proces en executie 

***

Vantilt; 224 pagina’s; € 23,50.

Dat laatste werd hem fataal. Maurits, inmiddels allang tegenstrever van Oldenbarnevelt, bevond zich in het kamp van de rechtzinnigen. Ook bij hem speelden politieke motieven een forse rol. Maurits hoorde bij de zogeheten oorlogspartij. Hij was gekant tegen de buitenlandse politiek van Oldenbarnevelt, die steun zocht bij de katholieke Fransen. Dat was onaanvaardbaar voor de calvinisten, die zich de vraag stelden waarvoor de Opstand dan goed was geweest. Ook persoonlijk waren de twee gaandeweg uit elkaar gegroeid. Maurits wilde zijn persoonlijke macht uitbreiden, Oldenbarnevelt was niet de oude wijsgeer die vooral Vondel van hem heeft gemaakt, maar een rancuneuze gelijkhebber. Bij elkaar was er ruim voldoende brandstof voor de stapsgewijze, voorzichtig uitgevoerde staatsgreep van Maurits, zoals Uitterhoeve de gang van zaken typeert, die uitdraaide op de arrestatie van de landsadvocaat.

De vroegmoderne godsdiensttwisten hebben ‘met klassenstrijd evenveel te maken als Feijenoord-Ajax’, schreef Van Deursen ooit, instemmend aangehaald door Uitterhoeve. Hij bedoelde daarmee de neiging om conflicten uit het verleden te gieten in een hedendaagse mal. Tolerantie was destijds niet hetzelfde als tolerantie nu. Wat niet wegneemt dat er van deze dramatische geschiedenis toch iets te leren valt. Ben Knapen schrijft in zijn knappe Oldenbarnevelt-biografie De man en zijn staat, zojuist herdrukt, dat ‘van bovenaf opgelegde tolerantie zich vertaalt in verbetenheid van onderop’. Daar is ook vierhonderd jaar later weinig op af te dingen.

De man en zijn staat

Ben Knapen: De man en zijn staat – Johan van Oldenbarnevelt 1547-1619 (herdruk)

**** 

Prometheus; 368 pagina’s; € 21,99. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.