Vier actrices over hoe je het best Annie M.G. Schmidt speelt

Opnieuw een stuk over het leven van Annie M.G. Schmidt. Roept de vraag op: hoe speel je haar? Vier actrices vertellen.

Simone Kleinsma als Annie M.G. Schmidt

Het haar in de krul, grote uilenbril op de neus en een sigaret in de mondhoek. Rust een actrice uit met deze drie attributen, zet haar liefst ook nog achter een typemachine, en je weet wie wordt verbeeld: Nederlands geliefdste schrijver Annie M.G. Schmidt (1911-1995). Nadat zij in haar leven onvergetelijke personages tot leven had gewekt als Dikkertje Dap, Abeltje, Jip en Janneke, Pluk, de poes Minoes, zuster Klivia en nog vele anderen, is Annie M.G. Schmidt zelf een personage geworden in de Nederlandse populaire cultuur.

In 2003 kwam de biografie Anna van Annejet van der Zijl uit en daarna volgden een toneelstuk, een tv-serie en nu ook een musical over Schmidt. De rij van actrices die in Annies huid kropen wordt steeds langer, met Simone Kleinsma als nieuwste toevoeging. Hoe doe je dat eigenlijk, een geloofwaardige Annie M.G. Schmidt neerzetten?

Annie M.G., de dochter van de dominee

Toneelstuk uit 2003, tekst Ton Vorstenbosch, regie Mette Bouhuijs, Marisa van Eyle wordt voor haar Annie genomineerd voor de Theo d'Or voor beste vrouwelijke hoofdrol.

Actrice Marisa van Eyle (53) ondervond in het toneelstuk Annie M.G., de dochter van de dominee veel steun van hulpstukken: 'Omdat ik iemand ging spelen van wie heel Nederland al een beeld had, hielp het mij Annies uiterlijkheden over te nemen. De imitatie ging ver: naast opgehoogde schouders, de bril en de pruik kreeg ik zelfs een ander gebit in. Het waren tanden waar ik een beetje omheen moest praten. Daar ging ik anders van articuleren, en zo kwam ik makkelijker bij hoe Annie sprak, heel beschaafd en zorgvuldig. Maar uiteindelijk is die imitatie vooral een kapstok en ga je als actrice op zoek naar wat iemand beweegt. Je probeert in iemands wezen te kruipen.'

In het stuk speelde Van Eyle Annie in de laatste vijftien jaar van haar leven. 'Het was de tijd dat alles haar begon te verlaten. Eerst overleed haar man Dick van Duijn, van wie ze ondanks zijn depressies ontzettend veel hield. Daarna werd ze bijna helemaal blind, waardoor schrijven en lezen, de dingen die ze het liefste deed, tot een minimum werden gereduceerd. Daarin zat het drama, in combinatie met het feit dat Annie, hoezeer ze ook werd gelauwerd, onzeker bleef en zich gepasseerd kon voelen. Annies scherpe opmerkingen maakten het stuk komisch, maar lieten ook haar zwartere kanten zien. Daar zijn sommige bezoekers destijds wel over gevallen. Onze weergave van Annie strookte niet met het mildere beeld dat zij van haar hadden.'

Bij het bestuderen van Schmidt kwam Van Eyle dingen van zichzelf tegen. 'Ik zie zelf ook niet goed, dus ik snapte waarom Annie een beetje voorovergebogen liep. Dat je denkt: zouden ze nou naar mij zwaaien of naar iemand anders?'

Marisa van Eyl als Annie M.G. Schmidt

Annie M.G.

Dramaserie uit 2010, regie Dana Nechushtan, scenario Mieke de Jong en Tamara Bos. Schmidt wordt in drie leeftijdsfasen gespeeld door Annemarie Prins, Malou Gorter en Sanne Vogel.

Annemarie Prins (84) speelde in Annie M.G. de schrijfster aan het einde van haar leven. Het leverde aangrijpende scènes op, zoals die waarin Schmidt in haar keuken is gevallen en vergeefs hulp vraagt aan haar poezen Haaltje en Mimi. Annies verstikkende jeugd in het Zeeuwse dorp Kapelle werd op tragikomische wijze neergezet door Sanne Vogel (33), als mollig meisje met bril en rare kleding.

Vrolijker van toon was het aandeel van actrice Malou Gorter (47). Zij speelde de Schmidt van 34 tot 59 jaar, wat de gelukkigste jaren uit haar leven waren. Het was de tijd na de oorlog, toen ze naar Amsterdam verhuisde en op de redactie van Het Parool kwam te werken. De periode dat zij niet langer 'een soort boomstam, met mos bedekt' was, zoals ze het zelf omschreef in het beroemde interview met Ischa Meijer uit 1992, maar begon 'uit te botten en te bloeien'.

'Een reactie die ik vaak kreeg op mijn Annie was 'wat ben jij lief'', zegt Gorter. 'Kwetsbaarheid was een belangrijke eigenschap van mijn rol. Annie was kwetsbaar in dat deel van haar leven, het was duidelijk dat ze liefde zocht, en geborgenheid en bevestiging. Ik heb haar onhandigheid uitvergroot. Annie kon goed typen, maar was verder motorisch onhandig, bijvoorbeeld als ze bezig was in de keuken, of met haar autootje bijna tegen een boom aanreed. Ze was een vrouw die aan de buitenkant grappig en snel is, maar van binnen diepzinnig, met allerlei geheimen. Dat maakte het een feest om haar te spelen.'

Gorter bestudeerde interviews met Schmidt, maar besloot in overleg met de andere Annies in de serie maar één fysieke eigenschap over te nemen: 'Onze Annies moesten alle drie linkshandig roken en hun sigaret op dezelfde manier vasthouden, losjes tussen hun wijs- en middelvinger. Die ene eigenschap hielp al behoorlijk, want Annie rookte in bijna elke scène. Ze spreekt in afgemeten, staccato zinnetjes, en daar zaten er veel van in het scenario. Als je opmerkingen als 'De wereld is zó boos dat er niet eens meer gelachen mag worden' met de juiste lage intonatie uitspreekt, kom je al snel dicht bij hoe zij sprak.'

Malou Gorter, Sanne Vogel, Annemarie Prins en Robin Brans als Annie M.G. Schmidt
Malou Gorter als Annie M.G. Schmidt

Was getekend, Annie M.G. Schmidt

Musical uit 2017, regie Paul Eenens, script Dick van den Heuvel, met Simone Kleinsma als Annie Schmidt.

Simone Kleinsma (59) wil Schmidt niet imiteren, zegt ze. 'Ik ben een heel andere vrouw, ik heb haar stem niet, heb een ander lijf. Ik probeer haar meer te benaderen dan te imiteren. Ik praat zelf vrij hoog, dus ik moet lager gaan praten. Het viel me op dat Annie in interviews veel aan haar kin zit te plukken, dat neem ik over. Ik merk dat ik vrij ver moet gaan voor deze rol. Annie is heel anders dan ik. Door haar man Dick werd ze 'een lammetje met een gifangel' genoemd. Het is voor mij een zoektocht om alle facetten van Annie te benaderen.'

Hoewel de drie Annies in de tv-serie Annie M.G. ook af en toe een flard van een bekend liedje zongen, zien we in de musical voor het eerst een schrijfster die zingt als een nachtegaal. 'Het is wel theater, hè,' zegt Kleinsma daarover. 'Ik zing al meteen in het openingsnummer, dus ik denk dat het publiek snel gewend is aan het gegeven dat Annie haar eigen nummers zingt. Het script is zo goed geschreven dat alles op zijn plek valt.'

Was getekend, Annie M.G. Schmidt, door Stage Entertainment, première 24/9 in DeLaMar Theater Amsterdam, daarna landelijke tournee t/m mei 2018.

Annie & Flip, de Musical

In de nieuwe musical Was getekend, Annie M.G. Schmidt staat de relatie tussen Annie (Simone Kleinsma) en haar zoon Flip van Duijn (William Spaaij) centraal. 'We wilden geen best of-revue maken', vertelt regisseur Paul Eenens. 'Het stuk begint als Flip jaren na de dood van zijn moeder op zolder een briefwisseling vindt tussen zijn ouders. Daarop komen zijn moeder en haar gevolg tot leven. In onze musical lopen alle realiteiten door elkaar: iedereen kan met elkaar praten, op verschillende leeftijden, en of je nou allang dood bent of niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden