Verzet tegen opgeklopt ideaalbeeld van stad

Marina de Vries

Gewetensvraagje: hoe vaak kijkt u als stadsbewoner om u heen? Hoe vaak denkt u op weg van huis naar werk, ‘wauw, wat ligt de stad er vandaag toch weer vies, vuil, spectaculair of opwindend bij’. Een gebouw, Dat is qua maat en schaal nog te bevatten. Zet een beetje afwijkend gebouw neer en het volk verzint meteen een bijnaam.

Maar een stad heeft nauwelijks een bijnaam. De stad is zo groot en zo divers, dat zij elk bevattingsvermogen en elke dagelijkse blik te buiten gaat.

Gelukkig zijn er tientallen fotografen die wel bewust kijken naar de stad. In het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam is de crème de la crème samengebracht. Daar prijken de monumentale foto’s van Andreas Gursky naast de sferische uitzichten van Heidi Specker en het verwarrende maquetteperspectief van Olivo Barbieri.

Net als gewone stadsbewoners kennen de fotografen hun beperkingen. Zij wagen zich niet aan een objectief beeld van dé stad. De tentoonstelling in Rotterdam is wat dat betreft het tegenovergestelde van de huidige architectuurbiënnale van Venetië. Probeert men in Venetië het verschijnsel wereldstad te doorgronden middels een bulk aan rationele cijfers, statistieken en analyses. In Rotterdam toont men een kakofonie van persoonlijk en emotioneel gekleurde fragmenten.

De grauwe en slaapverwekkende foto’s die Thomas Struth maakte van een doorsnee woonwijk in Lima benaderen nog het meest een objectief standpunt. In de voetsporen van het Duitse fotografenechtpaar Becher verzet Struth zich tegen het opgeklopte ideaalbeeld, waarin de lucht altijd blauw is, de zon altijd schijnt en alleen spectaculaire gebouwen het verdienen om gezien te worden. Struth toont de andere, alledaagse kant van de stad, waarin het stuc van de muren valt en de elektriciteitsdraden boven de grond krioelen.

Maar ook Struth is niet geïnteresseerd in de rationele realiteit. Zijn gigantische foto van een krottenwijk aan de voet van een kale berg is grauw, maar de grauwheid is bedrieglijk. Piepklein en haarscherp rijgen de krotten zich aaneen. In de hele wijk is geen mens te bekennen. Zelfs het kleinste, smerigste hutje lijkt een schakel in een pastelkleurige sliert confetti. Net als de andere fotografen is het beeld van Struth opgepoetst: kijk, zegt zijn foto, ook in een krottenwijk schuilt schoonheid.

De meeste andere fotografen op deze tentoonstelling maken geen geheim van hun bedoelingen. Zij manipuleren hun foto’s met een krankzinnig verloop in scherpte-diepte, met licht en met de computer. Zij zoomen in op een absurde gebeurtenis of bouwen huizen van bordkarton (Edwin Zwakman, Thomas Demand). Zo vergroten zij de talrijke gezichten van de stad, tonen haar als een filmdecor van Hitchcock (Men in orange van Vincenzo Castella) of als een veelkoppig monster (Ministry of Transportation van Geert Goiris).

Net als bij Struth is op de meeste foto’s geen mens te zien en viert de esthetiek hoogtij. Wat nog niet betekent dat de fotografen zijn gespeend van maatschappelijke betrokkenheid of van enige vorm van kritiek.

Adembenemend zijn de nachtfoto’s van Thomas Ruff uit 1992. De straat, de auto’s op de parkeerplaats, de balkons van een appartementenblok, de boot op het water: stil en verlaten baadt de wereld in een sprookjesachtige, groene gloed. Zwarte duisternis knabbelt aan de randen van het beeld. Nergens is een spoor van menselijke aanwezigheid te bekennen en toch is de oorlog nabij. Ruff heeft namelijk gebruik gemaakt van infrarode filters, waarmee ook de televisiezenders nachtelijke opnamen van de eerste Golfoorlog maakten en uitzonden. Die wetenschap geeft de foto’s een akelige bijsmaak.

Het grappige is: uit al die fotografische blikken bij elkaar, uit al die hoogstpersoonlijke fragmenten duikt een behoorlijk compleet beeld op van de stad, en van de vreemde wezens die hem bevolken.

Rotterdam, Nederlands Architectuurinstituut (Museumpark 25): Spectacular city, schoonheid en potentie van stedelijke landschappen, iconische gebouwen en desolate interieurs in foto’s van Olivo Barbieri, Thomas Demand, Todd Hido e.a., t/m 7 januari; di t/m za 10-17u zo 11-17u. Tel. 010-4401200 www.nai.nl

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden