Biënnale van Venetië De Olympische Spelen voor de Kunsten

Verzet in het Braziliaanse paviljoen op de Biënnale van Venetië: ‘Wij zijn groter dan Bolsonaro’

Bezoekers passeren ‘Barca Nostra’, het kunstwerk van Christoph Büchel op de 58ste Biënnale van Venetië. Deze vissersboot verging tussen Libië en Lampedusa in april 2015: honderden migranten zaten vast in het ruim en verdronken. Beeld Anna van Leeuwen

Voor de 58ste editie van de Biënnale van Venetië, de grote kunsttentoonstelling die de ‘Olympische Spelen voor de Kunsten’ wordt genoemd, is de kleine toeristenstad bedolven onder de exposities. Elke twee jaar willen curatoren en kunstenaars zich hier van hun beste kant zien: betrokken met de kunst maar vooral ook met de stand van de wereld. Spraakmakendste voorbeeld deze editie: de Zwitsers-IJslandse kunstenaar Christoph Büchel liet een grote vissersboot naar Venetië verschepen waarin op 18 april 2015 honderden migranten omkwamen. De boot zonk in de Middellandse Zee tussen Libië en Lampedusa. Andere kunstenaars tackelen actuele problemen als fake news, klimaatverandering, seksisme en racisme. 

Het is een enorme eer om op de Biënnale te mogen exposeren. En het kan een kunstenaarscarrière maken. Museumdirecteuren, galeriehouders, curatoren en critici lopen tijdens de voorbezichtiging de tentoonstellingen af om talent te spotten en te netwerken. Ook kunstverzamelaars zijn van de partij: hun grote glimmende jachten zijn aangemeerd op een strategische plek, vlakbij het hart van de Biënnale. 

Nieuwkomers in de Giardini

Dat is de Giardini, een park waarin tientallen landenpaviljoens zijn te bezoeken met in elk een nationale tentoonstelling. In totaal doen negentig landen mee deze editie, verspreid over de Giardini en de stad. Nationale deelname is een prestigekwestie en betekent ook een enorme investering. De nieuwkomers dit jaar zijn Algerije, Pakistan, Maleisië, de Dominicaanse Republiek, Ghana en Madagascar. Ook Kazachstan zou zijn debuut maken, maar het land heeft zich moeten terugtrekken. Hetzelfde lot leek Algerije beschoren en de overheid had al laten weten dat van deelname moest worden afgezien. Toch is het land nu present: een snelle kunstenaarsactie wist voldoende privaat geld in te zamelen.  

Terwijl in de Giardini woensdagmiddag de champagne wordt ontkurkt en zich lange rijen vormen voor de paviljoens van Groot-Brittannië en Frankrijk, is het Venezolaanse paviljoen gesloten. De voorzitter van de Biënnale, Paolo Baratta, heeft verklaard dat de tentoonstelling door de politieke en humanitaire crisis in het land is uitgesteld. Deze zal volgende week openen. Maar het gebouw oogt verlaten en vervallen, geen spoor van de aangekondigde groepstentoonstelling. Toeschouwers die de gesloten deur aantreffen, maken zich uit de voeten om bij de ‘buurlanden’ te kijken: in de Giardini grenst Venezuela aan Zwitserland en Rusland. 

Het Paviljoen van Venezuela is gesloten tijdens de voorbezichtiging van de 58ste Biënnale van Venetië. Beeld Anna van Leeuwen

Een ander Brazilië

Drie uur voor de officiële opening van het Braziliaanse paviljoen is het in het krappe gebouw is stampvol. Op videoschermen zijn uitbundige dansers te zien. Ze schudden hun billen alsof hun leven ervan afhangt. Sexy en hypnotiserend. En er wordt gerepeteerd: ‘Meiden, in formatie!’ De toeschouwers zijn gelokt door de brega-muziek en door de reputatie van de makers. 

Het Braziliaans-Duitse kunstenaarsduo Bárbara Wagner (38) en Benjamin de Burca (43) viel op in recente grote internationale tentoonstellingen. Drie van hun films zijn nu ook te zien in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Wie bekend is met hun werk, weet dat dit niet simpelweg Brazilië van zijn geile bilschuddende kant is‘Wij zijn geïnteresseerd in dans als vorm van verzet. En in de relatie met smaak, klasse en gender’, vat De Burca het samen. Verzet, jawel. Daarom is de titel van hun film ook Swinguerra: neem de naam van danssubcultuur Swinguiera, verander twee letters en je leest er ‘oorlog’ in. Er staat hier veel op het spel. 

Still uit ‘Swinguerra’ van Bárbara Wagner en Benjamin De Burca. Beeld Bárbara Wagner en Benjamin De Burca, ‘Swinguerra’, still, 2019

Een groot deel van hun hoofdrolspelers (die in de video zichzelf spelen) is namelijk homoseksueel en/of transgender. Zij vertegenwoordigen Brazilië. Het land van president Jair Bolsonaro die zelfverklaard ‘trots homofoob’ is. Het land waar vorig jaar naar schatting meer dan 400 mensen uit de lhbti-gemeenschap werden vermoord uit haat en homofobie. Waar een minister aftrad en het land verliet. Ja, het was spannend, zeggen Wagner en De Burca, om deze presentatie te maken. Wagner: ‘We wisten niet wat we konden verwachten. Maar we willen niet dat mensen dit zien als een manifest tegen Bolsonaro. Wij zijn groter dan Bolsonaro: dit is niet het Brazilië van Bolsonaro.’ 

Bárbara Wagner en Benjamin De Burca, Swinguerra, still, 2019 Beeld Bárbara Wagner en Benjamin De Burca, Swinguerra, still, 2019

Kans op repercussies

Ze zijn uitgenodigd door een onafhankelijke Braziliaanse stichting, leggen de kunstenaars uit. ‘Niemand vertelde ons wat we moesten doen.’ Maar op het paviljoen staat wel degelijk in kapitalen BRASILE (op z’n Italiaans) en de tentoonstelling is deels bekostigd door de Braziliaanse overheid. De Burca zoekt naar de juiste woorden: ‘Laat ik het zo zeggen: het deel van de Braziliaanse maatschappij dat zeer intolerant is, is kortzichtig. Wat buiten Brazilië gebeurt, bestaat niet. Het zou kunnen dat er repercussies zijn, als we terug zijn in Brazilië.’ 

Kunstenaars Bárbara Wagner en Benjamin De Burca vertegenwoordigen Brazilië op de 58ste Biënnale van Venetië. Beeld Chico Barros

Op korte termijn hebben ze andere zorgen. Tijdens het gesprek houdt Wagner haar telefoon in de gaten. Het wachten is op vier crewleden, onder hen ook de ster van hun films: Tchanna (artiestennaam). De dansgroep waartoe zij behoort heet Extremo. Hun seksuele identiteiten kan Wagner kort samenvatten: ‘De jongens vallen op jongens en de meiden zijn transvrouwen.’ Wagner en De Burca werken al jaren met hen samen. De dansers voelen zich bedreigd sinds Bolsonaro aan de macht is. De Burca: ‘Ze merkten het tijdens de verkiezingen al. Dat mensen hen aanspraken, zo van: ‘Straks zijn we van jullie af!’

Even later is Tchanna gelukkig in de Giardini gesignaleerd. Ze loopt met grote passen richting het Braziliaanse paviljoen. Een voorbijganger klampt haar plotseling aan: ‘Ik vond het zo mooi, zo mooi!’ Blij verrast lacht ze naar hem, haalt een hand door haar haar en loopt door, op tijd voor de champagne.

58ste Biënnale van Venetië, 11/5 t/m 24/11


Bárbara Wagner en Benjamin De Burca, You Are Seeing Things, Stedelijk Museum Amsterdam, t/m 24/6

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden