Vertaling belangrijkste roman Anthony Burgess is uitgave om dankbaar voor te zijn

Eindelijk is de belangrijkste roman van Anthony Burgess, Earthly Powers, in het Nederlands verschenen, fraai uitgegeven in een soepel lezende vertaling.

'Het was de middag van mijn eenentachtigste verjaardag en ik lag in bed met mijn schandknaap toen Ali kwam zeggen dat de aartsbisschop er was om me te spreken.'

Kijk, dat is nog eens een openingszin. Hij is afkomstig van schrijver Kenneth Toomey, hoofdpersoon van Anthony Burgess' roman Machten der duisternis. Toomey heeft de pen weliswaar twaalf jaar geleden aan de wilgen gehangen, maar, zo meent hij, er mankeert nog niets aan zijn 'gewiekstheid in het bedenken van wat men noemt 'een pakkende openingszin'.'

Anthony Burgess (1917-1993) was een virtuoze en hyperintelligente alleskunner. Hij schreef symfonieën en opera's, toneelstukken en filmscripts, essays en literaire kritieken, columns en libretto's, alsook meer dan dertig romans. Naar verluidt sprak hij zeker tien talen. In zijn essaybundel Visiting Mrs Nabokov and Other Excursions schetste Martin Amis ooit een legendarisch portret van zijn tomeloos energieke collega.

Burgess' bekendste werk is A Clockwork Orange - waarvoor hij een compleet nieuwe taal verzon - en dat met name dankzij Stanley Kubricks verfilming. Behalve de fascinatie die hoofdpersoon Alex aan de dag legt voor klassieke muziek (in de film Beethoven, in de novelle ook andere componisten), is A Clockwork Orange overigens weinig representatief voor Burgess' werk, waarin over het algemeen veel ruimte is voor humor.

Fictie
Anthony Burgess
Machten der duisternis
Uit het Engels vertaald door Paul Syrier.
Van Oorschot; 760 pagina's; euro 34,99.

Zijn belangrijkste roman publiceerde Burgess in 1980: Earthly Powers. In dit boek komen al zijn kwaliteiten op ultieme wijze tot uiting. Zijn fenomenale kennis van uiteenlopende zaken als geschiedenis, kolonialisme, ethiek, filosofie en muziek, zijn bereisde wereldwijsheid, zijn fascinatie voor religie, met name het katholicisme, ja zelfs zijn culinaire belangstelling. Tegelijk toont dit ambitieuze epos soms een glimp van Burgess' achilleshiel: naar mateloosheid neigende gretigheid.

Het heeft even geduurd, maar deze zomer zien we dan eindelijk de soepel lezende en fraai gebonden uitgegeven Nederlandse vertaling. In Machten der duisternis vertelt Kenneth Toomey zijn levensverhaal, en daarmee voor een flink deel het verhaal van de twintigste eeuw. We mogen hem daarbij niet altijd op zijn woord geloven, want 's mensen wegen zijn soms duister en ondoorgrondelijk, en het geheugen heeft zo zijn eigen omgangsvormen met de werkelijkheid.

Het aartsbisschoppelijk bezoek dat Toomey op zijn 81ste verjaardag ten deel valt, heeft alles te maken met een gebeurtenis uit het verre verleden. Kenneth is jarenlang bevriend geweest met priester Carlo Campani, die reeds toen hij bisschop was werd getipt als kandidaat-paus. Dat is hij later ook inderdaad geworden: als Gregorius XVII bekleedde hij vijf jaar het hoogste rooms-katholieke ambt.

Zijn pontificaat - dat overeenkomsten vertoont met dat van paus Johannes XXIII, de man achter het hervormingsgerichte Tweede Vaticaans Concilie - maakte dermate veel indruk dat het plan werd opgevat om hem heilig te verklaren. (Wat Burgess niet kon weten, maar als eigenzinnig katholiek kennelijk wel voorzag, is dat ook Johannes XXIII inmiddels die weg is gegaan: hij werd in 2014 door paus Franciscus heilig verklaard.)

Zoals bekend is het bij een heiligverklaring wenselijk dat de kandidaat-heilige een wonder heeft verricht, en daarom wendt de aartsbisschop zich tot Toomey. Die zou er immers getuige van zijn geweest dat de toenmalige bisschop en exorcist Carlo in de jaren dertig in Chicago een doodzieke jongeman genas. Dat deze jongeman zich later ontwikkelde tot een spiritueel leider die zijn volgelingen uiteindelijk collectief zelfmoord liet plegen (zoals Jim Jones dat in 1978 met zijn sekteleden deed in Jonestown, Guyana) doet daaraan wat de kerk betreft niets af.

De impliciete verwijzingen naar Johannes XXIII en Jim Jones zijn slechts twee van de vele, vele manieren waarop Burgess de geschiedenis van de twintigste eeuw in zijn erudiete en zeer humoristische roman een rol laat spelen. Hij heeft daartoe in Toomey een uitermate geschikte hoofdpersoon geschapen.

Anthony Burgess leest La Libre Belgique, 1987.Beeld getty

Toomey wordt in 1889 in Engeland geboren in een katholiek milieu. Hij ontwikkelt zich tot een succesrijk hoewel niet buitengewoon literair begaafd auteur, ontdekt dat hij homoseksueel is en trekt weg uit het homofobe Groot-Brittannië. Hij woont op het Europese vasteland, in de VS, in de toenmalige Gefedereerde Maleise Staten. Zijn beroep en zijn succes verschaffen hem de mogelijkheid te wonen waar hij wil. Zijn fundamentele eenzaamheid en het gevoel een verschoppeling te zijn, geven hem de rusteloosheid om het geluk voortdurend elders te zoeken.

In ruim 750 dichtbedrukte pagina's voert Burgess de lezer van voodooceremonies in koloniaal Zuidoost-Azië tot de gangsterpraktijken in Chicago, van Mussolini's zwarthemden tot Hitlers vernietigingskampen, van postkoloniaal Afrika tot het slaperige katholieke Malta.

Op allerlei niveaus voert Toomey ons langs de duistere machten die het aanzien van de wereldgeschiedenis bepaalden en bepalen. Hij heeft daarbij speciale aandacht voor zaken als homo-emancipatie, de katholieke kerk en het fenomeen wonderen, en de vraag of zij als iets positiefs moeten worden geduid.

Machten der duisternis wordt bevolkt door een soms bijna duizelingwekkende hoeveelheid personages en gebeurtenissen, en er zijn momenten waarop Burgess' enthousiasme met hem op de loop dreigt te gaan.

Tegelijk telt de roman enkele van Burgess' scherpst getekende personages, met de even vraatzuchtige als godvruchtig-wreedaardige priester Carlo als het meest memorabele. Machten der duisternis is een uitgave om dankbaar voor te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden