Verstrikt in eigen geheime wereld

History, Past Present & Future (1995) zingt Michael Jackson over een officier van justitie ('Dom Sheldon is a cold man'), die hem hoe dan ook achter de tralies wil....

Wallraff: 'Die aanklager schijnt een echte Spießer te zijn, een heel naar burgermannetje en wreed mens. Hij achtervolgt Jackson al jaren en zit ook achter de laatste aanklacht, toen de muzikant vorige maand geboeid werd afgevoerd. Over die zaak laat ik me niet uit, maar de manier waarop hij het opsporingsbevel heeft verspreid, is mensonterend. De foto kwam op tv en in alle kranten. De verdachte kijkt angstig als een opgejaagd dier. Zo maak je een mens kapot. Je veroordeelt iemand zonder proces.'

De Duitse Dom Sheldon, 'een iets mildere versie', heet Lampe, Meister Lampe, zoals Wallraff zijn kwelgeest noemt, een Bundesanwalt, een gezant van het Duitse Openbaar Ministerie. 'Die man heeft zich in mij vastgebeten. Hij verspreidt al jaren geruchten waartegen ik mij niet kan verweren.'

Günter Wallraff (61) is gevloerd. 'Het geweten', decennialang, van de linkse dus 'goede' Duitser, staat op non-actief. 'De afgelopen maanden waren de ergste uit mijn leven. Ik waande me terug in de Griekse gevangenis in de tijd van het kolonelsregime.' In 1974 ketende hij zich in Athene vast aan een zuil en eiste vrijlating van alle politieke gevangenen. Hij werd opgepakt, gemarteld en tot veertien maanden onvoorwaardelijk veroordeeld. Dankzij de val van de kolonels kwam hij voortijdig vrij.

Hij hoopt op eerherstel als over enkele weken de rechter in Hamburg in een proces tegen het uitgeversconcern Springer moet oordelen of Wallraff nog langer Stasi-agent mag worden genoemd.

Hem wacht opnieuw een helse tijd, gezien het leger aan advocaten dat Springer in stelling heeft gebracht en de oude rekeningen die nog moeten worden vereffend. Vooralsnog kan hij niet werken, een nieuw project moest voortijdig worden afgebroken.

Tegenstanders, en daar heeft hij er veel van, zullen geneigd zijn de recente gebeurtenissen als een sigaar uit eigen doos te kwalificeren. Uitgerekend Wallraff, die undercover de strijd aanbond met het West-Duitse establishment en er internationale bestsellers over schreef, lijkt verstrikt geraakt in zijn eigen geheime wereld van valse snorren en pruiken. Sinds 3 september dit jaar staat vast dat hij bij de Oost-Duitse Stasi te boek stond als 'IM Wagner'. Nog veel erger: hij zou West-Duitse geheimen hebben verraden. Zijn onthullingsjournalistiek is daarmee in één klap verdacht.

'IM' betekent Inofficiële Medewerker; de codenaam Wagner is gezien de opera's van deze Duitse componist in combinatie met Wallraff trefzeker te noemen. In 1992, nog geen twee jaar na de Duitse vereniging, werd Wallraff voor het eerst beschuldigd. In het proces tegen DDRspionnenchef Markus Wolf stond de schrijver op het punt te worden gehoord als getuige. Hij zou door Wolf in het verleden zijn aangestuurd als 'IM Walküre'. Bijna goed, het was 'IM Wagner'.

Als Wallraff toen zou zijn opgeroepen, zegt hij, had hij zich verkleed als Walküre en zou hij door de rechtszaal Wagner-muziek hebben laten schallen. Het kwam er niet van. Het nieuwe Oost-Duitse boulevardblad Super! moest zijn primeur rectificeren: Wallraff was geen Stasiagent. Het nieuwe overheidsbureau - belast met het uitpluizen van de Stasi-archieven en vernoemd naar zijn directeur, de Oost-Duitse dominee Gauck - bevestigde dat de schrijver weliswaar voorkwam in het archief, als 'IM Wagner', maar niet had gespioneerd.

In 1998 was het weer raak. Opnieuw dook Wallraff op als informant van de met terugwerkende kracht in het verenigde Duitsland zo mogelijk nog meer gehate geheime dienst van de verdwenen DDR. Opnieuw verklaarde het Gauck-bureau dat Wallraff niets te verwijten viel. 'IM-Wagner' had slechts gebruikgemaakt van topinformatie uit de Hitlerperiode, die in Oost-Berlijn lag opgeslagen en aldaar werd gekoesterd om er af en toe een abjecte West- Duitser mee te vloeren.

Weer vijf jaar later, afgelopen zomer, opende het dagblad Die Welt, net als Bild uitgegeven door Springer, met dezelfde munitie een artillerievuur dat Wallraff nog lang zal heugen. Vijf weken lang werd 'IM Wagner' bestookt met het verwijt dat hij wel degelijk een spion was geweest en de Oost-Duitsers tussen 1969 en 1971 had voorzien van ultrageheime gegevens inzake onder meer een West-Duitse militaire academie, West-Duitse productie van chemische wapens en West-Duitse psychologische oorlogsvoering.

Tot 1 september herhaalde het Gauck-bureau - inmiddels omgedoopt tot Birthler-bureau, naar de naam van de nieuwe directeur, de Oost-Duitse activiste Marianne Birthler - dat Wallraff brandschoon was. Maar op 3 september maakte Birthler persoonlijk bekend dat uit een zojuist nieuw geopend Stasi-archief helaas het tegendeel was gebleken: Wallraff, 'IM Wagner', had tussen '69 en '71 actief samengewerkt met de Stasi. Er waren vijf trefwoorden in het archief gevonden, waaruit dit kon worden afgeleid.

Niet alleen in Duitsland had de mededeling het effect van een mokerslag. Was Ali, de door het West-Duitse grootkapitaal gemaltraiteerde Turkse gastarbeider in het wereldwijd ruim acht miljoen maal verkochte boek Ganz unten (Ik Ali) misschien door Oost-Berlijn bedacht? En hoe zat het met Hans Esser, de naam die Wallraff had aangenomen om als journalist aan te schuiven bij Bild, Europa's grootste boulevardblad?

Günter Wallraff woont sinds 1968 in Keulen, in het roemruchte stadsdeel Ehrenfeld. Een fascinerende volkswijk, die min of meer is te vergelijken met de Amsterdamse Jordaan. Altijd verzet, door de eeuwen heen, en sinds een jaar of twintig gedomineerd door buitenlanders, vooral Turken, en yups.

Het tuinhuis, waar dit gesprek plaatsvindt, heeft een hoog symbolisch karakter: Salman Rushdie zat er tweemaal ondergedoken, nadat ayatollah Khomeini de fatwah over de Britse schrijver had uitgesproken. Rushdie moest dood vanwege zijn Satanische Verzen, een boek dat door islamitische diehards als godslasterlijk werd beschouwd. Ook Wolf Bierman, de Oost- Duitse troubadour die in november 1976 door de DDR werd ausgebürgert, vond er onderdak. Wallraff zelf weet wat onderduiken betekent.

In de tweede helft van de jaren tachtig - de West-Duitse autoriteiten hielden huiszoeking in Ehrenfeld - hield hij zich twee jaar lang schuil in Amsterdam. Waar? 'Ik zeg het niet, omdat ik er nog steeds terecht kan. Ik kan niet uitsluiten dat ik er nog een keer heen moet.' Slechts een detail: 'Ik had er destijds stemrecht bij de gemeenteraadsverkiezingen.'

Volgens aanklager Lampe was u in 1971 in het geheim in Kopenhagen om uw Oost-Duitse contactpersoon informatie te overhandigen.

'Die reis had meer met mijn libido te maken dan met staatsgeheimen. Ik was op stap met mijn Zweedse vriendin en omdat ik mijn Oost-Duitse vriend, cultuurredacteur van de Ostsee-Zeitung uit Rostock, daarom niet in Keulen kon ontvangen, hebben we daar afgesproken.'

Wallraff, inmiddels voor de derde keer getrouwd, was toen gehuwd met een nichtje van Heinrich Böll. Dat hij stiekem aan het vreemdgaan was tijdens deze achteraf zo cruciale periode, heeft hij tot nu toe nergens vermeld.

Waarom niet?

'Omdat ik hier niet de gelegenheid krijg iets rustig uit te leggen. Ze laten me niet meer aan het woord, ik verkeer in een permanente verhoorsituatie. Ik word nu voor derde keer met hetzelfde lastiggevallen. Aangeklaagd, veroordeeld en terechtgesteld in het openbaar. Op tv heb ik een keer hard moeten roepen of ze me in elk geval wilden laten uitpraten. Geen schijn van kans. Het is inquisitie. Men heeft zich met de duivel ingelaten en dan kun je je verweren wat je wilt: je wordt verbrand.'

De plotselinge wending van het Birthler-bureau is volgens Wallraff niet alleen toe te schrijven aan zogenaamd nieuwe vondsten uit een alles behalve betrouwbaar Stasi-archief. 'Verscheidene Oost-Duitse activisten die na de Duitse vereniging zijn gesneuveld omdat alleen maar hun naam bij de Stasi stond geregistreerd, hebben geprotesteerd tegen de prominente behandeling van zo'n beroemde West-Duitser als ik ben. Zij eisen, ik kan het hun niet verwijten, een even streng oordeel over mij.'

De afgelopen maanden, Wallraff weet het zeker, is hij weer afgeluisterd en geschaduwd. Net als in die loden RAF-jaren, toen hij contacten met de terroristen zou onderhouden - wat niet waar bleek. Hij zag laatst langdurig een verdachte auto met Berlijns kenteken in de straat, z'n familie werd telefonisch geterroriseerd. Dagenlang was telefoonverkeer, ook mobiel, bij hem en zijn buren niet mogelijk. Een bizarre oudere dame bestookte hem met krankzinnige faxen en wachtte hem op in tv-studio's. Wallraff: 'Duitsland op z'n best, hysterisch.'

U kwam in die jaren ook in de DDR?

'Tussen 1969 en 1971 was ik zes of zeven maal in Oost-Berlijn voor onderzoek naar nazi-daders. In West-Duitsland bestond geen overheidsbureau waar de daders konden worden opgespoord. Hier bleven de belastende dossiers in de kast. Mede door mijn onderzoek is de voormalige Gestapo-leider in het getto van Warschau opgespoord en veroordeeld. Hij leefde als keurige verzekeringsagent in Hamburg.

'Ik was niet de enige die in het Oost-Duitse perscentrum aan Unter den Linden onderzoek deed. Beate Klarsfeld kwam er, Rolf Hochhut, allemaal mensen die op zoek waren naar gegevens die je hier niet kon vinden. Ik liep er een keer de hoofdredacteur van de NDR tegen het lijf. Dus dat die bezoekjes geheim waren, kan niemand volhouden. Ik kwam daar voor informatie, niet om iets te geven. Stel je voor, Wallraff, die linkse onruststoker, had de beschikking over militaire geheimen. . .

'Maar ik heb het nu ook zwart op wit gezien. In dat nieuwe archief, vlak na de val van de Muur door een Stasi-officier verkocht aan de CIA en dit jaar door Washington teruggestuurd naar Berlijn, staat bij mijn naam de naam van een militaire academie in Hamburg. Een van de trefwoorden luidt Massenvernichtungsmittel. Ik wist dus iets geheims over West-Duitse massavernietingswapens. Ik zou dus contacten hebben moeten onderhouden met hoge heren uit het militaire establishment. Ik maak mezelf niet graag kleiner dan ik ben, maar dit is natuurlijk waanzin.

'Mensen die mij kennen, en ik hoop al mijn lezers, weten dat ik dergelijke informatie, als ik die op een of andere manier in handen had kunnen krijgen, onmiddellijk had gepubliceerd. Het zou een geweldige operatie zijn geweest, waar ik nog steeds trots op zou zijn.'

The Wall Street Journal bracht in oktober prominent een verhaal waarin Wallraff wordt vrijgepleit. Het speurwerk kreeg in de Duitse media geen aandacht. De krant heeft in Berlijn kilometers aan dossiers doorgeworsteld en vastgesteld dat die vijf of zes trefwoorden in het omstreden Stasi-dossier - die hem op 3 september de das omdeden - betrekking hebben op artikelen die Wallraff in West-Duitsland heeft gepubliceerd. Letterlijk: 'Met andere woorden, in plaats van waardevolle informatie aan de Stasi te geven, heeft Wallraff mogelijk eenvoudigweg kopieën van zijn verhalen opgestuurd.'

Hebt u uw publicaties opgestuurd?

'Niet dat ik weet. Vergeet niet dat delen van mijn werk ook in de DDR werden gepubliceerd. Tot begin jaren zeventig, toen ik niet langer welkom was in de DDR en mijn boeken en artikelen er niet langer mochten worden uitgegeven. Toen Wolf Bierman bij mij aanklopte, was het helemaal afgelopen. Overigens kan ik nog steeds niet dat trefwoord over die militaire academie thuisbrengen. Daar heb ik nooit over geschreven.'

De Koude Oorlog lijkt wel teruggekeerd. Waarom neemt u de zaak niet wat luchtiger op?

'Daarvoor is het te laat. Ik kan het niet. Hier wordt karaktermoord gepleegd, ze maken me monddood. Wie mij kent, doorziet het. Maar er zullen toch mensen zijn die denken dat ik met een afstandbediener ben gestuurd. Mijn levenswerk wordt kapotgemaakt, het gooit je tegen de muur. Je wordt moedeloos, trekt je terug en verliest aan power, aan fantasie. Ik móet eerst het proces afwachten.'

Gaat u ooit nog undercover?

'Kort nadat Die Welt de aanval opende, was ik bezig illegaal de grens met Tjetsjenië over te gaan. Het mislukte. En weet u waarom? Omdat mijn contactpersonen hoorden dat ik met de Stasi en in hun ogen dus met de KGB in verband was gebracht. Ze wilden me niet meer helpen. Dat deed pijn.

'De Russische geheime dienst op haar beurt was kwaad omdat ik president Poetin, hun oude chef, zojuist had verweten dat hij bloed aan z'n handen heeft. Ik moest dus onverrichter zake naar huis. Achteraf moet ik zeggen dat dit waarschijnlijk mijn leven heeft gered.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden