Verstikkende jaren vijftig

Natuurlijk speelden op de achtergrond de Koude Oorlog en de Bom, maar dat was de boze buitenwereld. Met zichzelf was Amerika dik tevreden. Het onbehagen over de eigen cultuur, het consumentisme, het imperialisme, de rassenongelijkheid, enzovoort zou zich pas laat in de jaren zestig gaan manifesteren.

Tegen die achtergrond is het lezen van de roman Revolutionary Road van Richard Yates een opmerkelijke ervaring. Het boek verscheen voor het eerst in 1961 en speelt in 1955. En het laat niets, maar dan ook helemaal niets over van dat zoetsappige, rooskleurige beeld van de jaren vijftig zoals hierboven beschreven. Integendeel, het is zo door merg en been vergeven van afkeer, onrust en onbehagen, dat je je genoodzaakt ziet dat ingesleten beeld van het 'I Like Ike'-tijdperk ernstig ter discussie te stellen. Collectief geheugen? Of verraderlijke collectieve nostalgie?

Revolutionary Road was het debuut van Richard Yates (1927-1992). Het werd bij verschijnen overwegend positief ontvangen door de literaire kritiek, maar behaalde geen hoge verkoopcijfers. Dat zou de rode draad blijken van Yates' schrijversloopbaan. Een groot deel van zijn leven moest hij naast het schrijven allerlei nevenactiviteiten (copywriter, docent creative writing) ondernemen om in zijn onderhoud te kunnen voorzien. Uiteindelijk zou hij zeven romans en een respectabel aantal korte verhalen schrijven - niettemin een veel te geringe productie, naar zijn eigen zin - om ten slotte reeds bij leven in vergetelheid te geraken. Pas enkele jaren geleden werd Yates door een criticus van The Boston Review 'herontdekt'. Als gevolg hiervan werden Revolutionary Road en andere werken heruitgegeven, en thans verschijnt wat algemeen als Yates' beste boek wordt beschouwd ook in Nederlandse vertaling.

Revolutionary Road vertelt het verhaal van Frank en April Wheeler: een jong stel met twee kinderen, dat van New York verhuist naar een suburb in Connecticut, vanwaar Frank naar de stad zal forenzen. Het gezin zal in de nieuwe kindvriendelijke omgeving een gelukkig bestaan opbouwen als hoeksteen van de Amerikaanse samenleving. Want dat is wat je doet, als jong gezin in een suburb. Het adres, Revolutionary Road, had niet ironischer kunnen worden gekozen.

Yates opent de roman met een beschrijving van het eerste optreden van de Laurel Players, het plaatselijke amateurtoneelgezelschap, met April Whee ler in de vrouwelijke hoofdrol. Het is een desastreuze uitvoering, waarbij de plotseling ziek geworden mannelijke hoofdrolspeler wordt vervangen door de regisseur, die qua voorkomen op zijn zachtst gezegd ongeschikt is voor de rol. Als een moderne George Eliot beschrijft Yates in het openingshoofdstuk en de hoofdstukken die volgen hoe de kleine gemeenschap - en de Wheelers zelf - op het debacle reageren. Trefzeker wordt zo de toon gezet voor de rest van het boek.

Frank en April hebben zich in een gemeenschap gevestigd die zichzelf met wisselende overtuigingskracht, maar met stugge volharding, blijft voorhouden dat dit het leven is zoals het is bedoeld. Hier, in je eigen huis, met je gezin, kun je gelukkig worden. Gelaten nemen ze de sedumstekken aan die ze van de buren krijgen: prima bodembedekkers immers, ideaal voor de suburbane tuin. Vol quasi-goede moed begint Frank in het weekend een tuinpad aan te leggen. Zo gaan die dingen.

Maar de Wheelers dromen niet van een stabiel en zeker leven in een slaapgemeenschap. Ze dromen van andere dingen, al weten ze niet precies welke. Vaststaat dat April veel te vroeg zwanger is geworden. Vaststaat ook dat Frank zich eigenlijk een bohémien voelt. Havenarbeider of kassier bij een cafetaria wilde hij worden. Ooit dreef hij zijn arme moeder tot wanhoop door acht maanden niets van zich te laten horen en vervolgens een briefje te schrijven met als P.S.: 'Ben verleden week getrouwd - breng haar misschien een keer mee.' Dat waren tijden.

Maar nu? 'We worden goede consumenten en hebben veel saamhorigheidsgevoel en brengen onze kinderen groot in een bad van sentimentaliteit - pappa is een mieterse vent omdat hij de kost verdient, mamma is een fantastische vrouw omdat ze pappa al die jaren niet in de steek heeft gelaten (...).'

Er wordt in dit boek heel veel gerookt en nog meer gedronken. En er wordt, onder een dikke waas van zelfspot, cynisme en nausée, veel gehunkerd en gedroomd. Op een gegeven moment vatten de Wheelers zelfs het plan op om het plat-materialistische Amerika te verlaten en zich te vestigen in Parijs. April zal er als secretaresse bij de NAVO gaan werken en Frank net zo lang de tijd geven uit te vinden wat hij met zijn leven wil, tot hij uiteindelijk zijn bestemming zal hebben gevonden. April tot Frank: 'Het wézenlijke in je wordt hier verstíkt. Het gaat erom dat wat je bént in dit soort leven wordt verloochend en verloochend en nog eens verloochend.'

Maar de lauwe reactie van Frank op dit betoog zal omineus blijken. Zeker, de Wheelers gaan een heel eind in hun plannenmakerij. Maar uiteindelijk zal de zaak worden afgeblazen. April raakt opnieuw zwanger, en daarmee wordt de aanzet gegeven tot een dramatische apotheose waarin totale mislukking en desillusie de sleutelwoorden zijn. Yates beschrijft het op een manier die je afwisselend meesleept en naar de keel vliegt. Revolutionary Road vertelt niet zozeer een verhaal dat je leest, maar dat je overkomt, zoals Thomas Verbogt in zijn voorwoord terecht opmerkt. Dat maakt het tot een groot boek.

Op de slotbladzijden, als het huis aan Revolutionary Road is verkocht, weet de buurvrouw de gebeurtenissen bekwaam samen te vatten: 'Weet je wat ik in de kelder tegenkwam?', zegt ze vol verontwaardiging tegen haar man. 'Helemaal dood en verdroogd? Een enorme doos sedumstekken die me vorig voorjaar zeker een dág gekost hebben om voor hen te verzamelen. Ik weet nog dat ik heel zorgvuldig de beste scheuten heb uitgezocht en die heel voorzichtig in precies de goede soort aarde heb verpakt... dát bedoel ik nou, begrijp je. Je zou toch denken dat als iemand zich enige moeite getroost om je een prima plant te geven, een levend, groeiend ding, dan zou je toch denken dat iemand op z'n mínst...'

Maar haar man luistert allang niet meer. Hij heeft zijn gehoorapparaat uitgezet.

Richard Yates: Revolutionary Road.
Vertaald uit het Engels door Marijke Emeis, met een voorwoord van Thomas Verbogt.
De Arbeiderspers; 322 pagina's; ¿ 23,95.
ISBN 90 295 5657 9.
Verschijnt 18 februari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden