Verrukkelijke verleiding

Voor het eerst leent The Frick Collection uit New York een groot deel van haar wereldberoemde verzameling uit: 36 meesterwerken zijn te zien in het Mauritshuis. Alleen al Ingres' Comtesse rechtvaardigt een reis naar Den Haag: een illusie die langzaam uiteenvalt en je toch in de waan laat.

Comtesse d'Houssonville van Ingres. Beeld Michael Bodycomb

Oog in oog met de comtesse. Huid van melk en honing, lichaam als de hals van een viool. En dan die ogen, amandelvormig met zware oogleden en pupillen in een waterig blauw dat echoot in jurk, schouw, kwastjes langs de spiegel; sprekende ogen die iets zeggen wat bijna iedere man herkent: bespaar je de moeite. Ach, de comtesse. Op de mooie tentoonstelling van werken uit The Frick Collection, New York in het Haagse Mauritshuis is ze dichtbij en ver weg tegelijk.

Henry Clay Frick (1849-1919), steenkoolhandelaar, grootaandeelhouder in de Pennsylvania Railroad, een gehaaide en bikkelharde ondernemer die er geen been in zag staalwerkers stakingen neer te laten slaan. Hij overleefde een aanslag waarbij hij tweemaal in de nek werd geschoten. Deze Henry Clay was ook een fanatiek kunstverzamelaar.

The gilded age

Zo waren er meer. The gilded age typeerde schrijver Mark Twain de periode waarin Frick leefde, en dat verwees naar de buitensporige weelde waarin de succesvolste ondernemers zich wentelden. Maar de term kun je ook betrekken op de gouden lijsten rond de schilderijen die indertijd in groten getale de oversteek naar de Verenigde Staten maakten. 'Wanneer vandaag een kunstverzameling te koop wordt aangeboden, mag men ervan uitgaan dat deze door een Amerikaan wordt verworven', merkte een Duitse kunsthistoricus indertijd korzelig op. En inderdaad: Amerikaanse grootindustriëlen en bankiers als Pierpont Morgan, John D. Rockefeller en Andrew William Mellon stopten hun geld graag in Europese schilderijen, toegepaste kunst en meubels.

Ze hadden de tijd mee. Met name met Britse aristocraten was het in de jaren rond 1900 prettig onderhandelen. Door het recentelijk ingetreden successierecht waren die financieel klem gezet en zagen ze zich genoodzaakt forse delen van hun collecties van de hand te doen. Derhalve vonden de Gainsboroughs en Rembrandts die sinds jaar en dag in weldadige stilte de stately homes hadden gedecoreerd hun weg overzees. Ook naar New York, in het bijzonder huize Frick.

Dat werd gebouwd in 1913: een neo-classicistische stadsvilla op de hoek van 5th Avenue en East 70th Street, op loopafstand van het Metropolitan Museum. Een atrium met fontein, een Franse stijlkamer, galerijen voor de oude meesters, Holbeins portretten van More en Cromwell aan weerszijden van de schouw. Na Fricks dood in 1919 werd de woning een stichting en in 1935 opende het voor publiek; toen was al testamentair vastgelegd dat Fricks persoonlijke aankopen het gebouw nooit zouden verlaten. Wat niet geldt voor aankopen van zijn nabestaanden. Die worden wel uitgeleend. Of uitgeruild. Vorig jaar hingen het Haagse Puttertje en Meisje met de parel in New York; als wederdienst hangt een dertigtal Frick-werken nu in Den Haag, een unicum.

Inkt tekening van Giovanni Battista Tiepolo. Beeld .

Tegen die selectie valt weinig in te brengen, die is prima. Schilderijen, tekeningen, sculptuur; Vlaamse primitieven, Franse salonschilders - alles van superieure kwaliteit. Iedereen heeft zijn favorieten; tot de mijne behoren een Tiepolo, bruine inkt op papier, voorstellend een mannetje in gebogen houding met een hand op de borst, opgetrokken uit zwierige, dunne lijnen die een maximum aan volume suggereren - de inkt lijkt minder op het papier gezet dan gedropen.

Verder: een krabbel van Goya van vissers aan de kade, sommigen in fel zonlicht. De tekening bevindt zich in de marge van een brief en in gedachten zie je hem ontstaan: eerst het visvormige vlekje rechts, daarna de visser die hem aan de haak sloeg, een hengel, nog een stel vissers, meer hengels en een grot. Een droedel, zij het een van magnifieke kwaliteit. En dan is er nog de comtesse.

Gast, daar heb je het al over gehad. Klopt, maar nog niet genoeg.

Haar volledige naam luidde Louise-Albertine, Princesse de Broglie, Comtesse d'Haussonville. Ze was de achterkleindochter van Lodewijk de XVI's minister van financiën en de kleindochter van de schrijfster Madame de Staël ('leven is kiezen tussen pijn en verveling', et cetera); biografe, salonhoudster, object van veler begeertes; haar embleem, merkte een tijdgenoot op, had een renpaard moeten zijn. Rond 1840 was ze in Rome en ontmoette daar Ingres, die haar eenmaal terug in Parijs direct vroeg model te staan. Louise was in die periode voor de derde maal zwanger. Tussen de eerste poseersessie en het definitieve portret zaten twee jaar en talloze studies.

Het doek toont de comtesse op haar best: jurk om het lijf, strik in het haar, met jade ingelegd goud aan de pols; een ongenaakbaar roofdiertje van 24. Veel is geschreven over haar armen, die te groot zijn, vooral de rechter, die uit haar ribbenkast lijkt te groeien, maar zulke aberraties zijn Ingres ten voeten uit; in zijn portretten wordt anatomische correctheid voortdurend geofferd ten faveure van helderheid en ritme. Kijk naar dit werk en je ziet een illusie die langzaam in fragmenten uiteenvalt, maar die je door haar fonkelende gedetailleerdheid toch in de waan laat. The suspension of disbelief zonder disbelief. Verleiding, o verrukkelijke verleiding.

The Frick Collection: Kunstschatten uit New York. Mauritshuis, Den Haag, t/m 10/5.


Comtesse d'Haussonville van Ingres. Beeld Michael Bodycomb

Wat in New York bleef

Zeker, die werken in het Mauritshuis zijn geweldig, maar wat in New York bleef, is ook niet mis. Denk: enkele topwerken van Turner (waaronder Van Goyen op zoek naar een onderwerp), drie Vermeers, een delicate Whistler en een zelfportret van Rembrandt, misschien wel het mooiste dat hij maakte. Frick nam het over van de Earl of Ilchester in Dorset; de bevriende kunsthandelaar Charles Carstairs maakte de ondernemer vooraf lekker met de volgende woorden: 'Kon je maar zien hoe het schilderij bij jou op de schoorsteen de hele galerij zou domineren zoals jijzelf iedereen domineert met wie je contact hebt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden