Verrijking voor de democratie of verarming voor de kijker?

Op 2 oktober 1989 was het RTL Véronique dat voorzichtig begon met de allereerste commerciële tv-uitzendingen in Nederland. Werd er destijds nog vooral hartelijk gelachen om de amateuristische openingsshow met Catherine Keyl en programma's als Gaan met die Banaan en Hei elei kuck elei; 25 jaar later is vrijwel iedereen het erover eens dat 'de commerciëlen' het Nederlandse televisielandschap flink hebben opgeschud.

Jeroen Pauw en Loretta Schrijver van RTL Nieuws. Het nieuwsprogramma was op 2 oktober 1989 het allereerste programma dat te zien was op een puur Nederlandse commerciële zender: RTL Veronique. Beeld ANP

Maar wat heeft al die jaren commerciële televisie ons nou eigenlijk gebracht? We vragen het grote namen uit de omroepwereld en leggen hen tegelijk voor: wat was het hoogtepunt? En wat het dieptepunt?

Jan de Jong, NOS-directeur

'Dankzij de commerciëlen is er in ieder geval een veel rijker aanbod voor de mensen. En belangrijker nog, de publieke omroep is er beter, eigentijdser en alerter van geworden. Zoals een brede publieke omroep ook zorgt voor betere en kwalitatieve commerciële televisie. Ze versterken elkaar. Door RTL Nieuws is de NOS van een traditionele bulletin-organisatie veranderd in een 24/7-nieuwsfabriek. En dit bedoel ik positief.'

Hoogtepunt
'Big Brother was absoluut het hoogtepunt. Dat was zoiets nieuws, groots en anders. Het lef wat daarvoor nodig was, dat was - zeker op dat moment- niet voorhanden bij de publieke omroep.'

Dieptepunt
'Het mooiste van televisie is tolerantie, ik kan dan ook echt geen dieptepunt bedenken. Je hoeft het zelf niet mooi te vinden of er naar te kijken, maar ik vind het prima als iemand anders dat wel met veel plezier doet. Dat moet je elkaar gunnen.'

Big Brother-Ruud verlaat het huis. Beeld ANP
Bart kwam op oudjaarsdag 1999 als winnaar uit het Big Brother-huis in Almere. Beeld ANP

Fons van Westerloo, voormalig CEO van zowel RTL als SBS

'Het bedrijfsleven kreeg dankzij commerciële televisie veel ruimere mogelijkheden om zijn producten onder de aandacht van een zeer groot publiek te brengen. En de kijkers werden veel breder geïnformeerd dan in de tijd van een beschermd publiek bestel. Met name door de komst van RTL Nieuws kreeg de NOS een geduchte concurrent. Hart van Nederland, vooral gericht op de regio's, droeg ertoe bij dat ook bij de grote nieuwsrubriek ineens belangstelling groeide voor het kleine nieuws.'

Hoogtepunt
Het hoogtepunt was de komst van SBS6 als nieuwe commerciële omroep. Niemand, maar dan ook echt niemand, geloofde dat het mogelijk was om naast een zeer sterke publieke omroep en een sterk RTL nóg een commerciële omroep succesrijk te maken. Toen werd de commerciële omroep pas echt commercieel, want er moest ineens geconcurreerd worden. RTL was tot dat moment eigenlijk gewoon een monopolist.'

Dieptepunt
'Het einde van Talpa als tv-zender. Er ging dan wel een concurrent uit de markt, maar het was wel degelijk een aderlating voor de kijker. Als de investeerders het langer hadden volgehouden was het absoluut een succes geworden en had het de daadkracht van de concurrenten alleen maar vergroot.'

Fons van Westerloo ten tijde van de start van SBS6. Beeld ANP
De allereerste uitzending van Hart van Nederland Beeld SBS

Shula Rijxman, bestuurslid NPO (Nederlandse Publieke Omroep)

'Niet alleen is het aantal tv-programma's toegenomen, ook de kwaliteit van programma's is veel beter geworden door onze competitieve tv-markt. De 'publieken' en 'commerciëlen' vullen elkaar goed aan en we leggen de lat over en weer hoog. Met de kijker als winnaar.'

Hoogtepunt
'Zo'n gezamenlijke Giro-555-actie zoals die voor de slachtoffers van de natuurramp in de Filipijnen is voor mij echt een hoogtepunt. Op zo'n moment overheerst een gevoel van saamhorigheid in de samenleving. Commerciële en publieke omroepen weten dan binnen no time een dag- en avondvullend programma in elkaar te zetten en geven daarmee dat gevoel weer.'

Dieptepunt
'De commerciëlen hebben de belspelletjes geïntroduceerd. Ik ben blij dat we daar van af zijn.'

De Giro 555-actie voor de Filipijnen, een samenwerking tussen de NPO, RTL en SBS. Beeld ANP

Ruud Hendriks, media-ondernemer en mede-oprichter RTL4

'De publieke omroep is veel efficiënter gaan werken, dat is winst. Maar de commerciële televisie heeft de Nederlandse televisiekijker vooral meer keuze gebracht. RTL Nieuws is bijvoorbeeld een verrijking voor de democratie. Daarbij is er veel tv-talent bij de commerciëlen ontdekt, ik noem Jeroen Pauw en Carlo Boszhard.'

Hoogtepunt
'De talkshow van Barend & Van Dorp is voor mij het absolute hoogtepunt. Op journalistiek gebied noem ik de uitzendingen van RTL Nieuws tijdens de val van de Berlijnse muur en de eerste Golfoorlog. Op die momenten lag het NOS Journaal te slapen.'

Dieptepunt
'De mislukking van het mede door mij opgezette Sport7 was het dieptepunt de afgelopen 25 jaar. Maar ik schaam mij nergens voor; ondernemen gaat nu eenmaal samen met risico's en mislukkingen.'

Barend & van Dorp Beeld ANP

Bert Huisjes, hoofdredacteur Omroep WNL

'De commerciële omroep heeft gezorgd voor een enorme creatieve tv-industrie, één van de grootste ter wereld. Kijk naar Endemol, Eyeworks, Talpa; hun werk levert enorm veel geld op voor de schatkist. Dit had nooit gekund met alleen de publieke omroep. Het is toch geweldig dat de hele wereld naar Nederlandse formats kijkt?'

Hoogtepunt
'Wat RTL Nieuws en Hart van Nederland (SBS) hebben gepresteerd op journalistiek gebied is enorm. Ze hebben de publieke omroep wakker geschud. Hart van Nederland heeft zich daarbij echt gericht op een lager opgeleid publiek, een publiek dat de omroepen lange tijd negeerden omdat de leiding veelal bestond uit hoger opgeleide mensen met een doctorandustitel.'

Dieptepunt
'Van alle commerciële mislukkingen, van Talpa tot Sport7, kun je tenminste nog zeggen dat er sprake was van enige ambitie, maar dat kun je van FOX niet zeggen. Wat hebben zij nou gebracht? Helemaal niks. Ik vind het een ongelooflijk dieptepunt dat zo'n grote tv-partij met zoveel knowhow zo gigantisch faalt in Nederland.'

Bert Habets, CEO van RTL Nederland (RTL4,5,7,8)

'Commerciële televisie heeft ervoor gezorgd dat de kijker en ook de adverteerder iets te kiezen kregen. Concurrentie is uiteindelijk altijd goed, want het zorgt voor meer keus en vaak voor meer kwaliteit. Of het nu ging om RTL Nieuws of om de vele advertentievormen, thema's en genres die wij als eersten lanceerden, zoals latenightshows, horizontaal programmeren, talentenshows, hulpprogramma's, het heeft het Nederlandse medialandschap en de adverteerdersmarkt verrijkt.'

Hoogtepunt
'Big Brother en The Voice of Holland zijn de absolute hoogtepunten. Big Brother bracht echt een totale ommezwaai teweeg binnen het internationale realitygenre. Ploegen van over de hele wereld vlogen naar Nederland om erover verslag te doen. Ik zie nog de verslaggevers van CNN, ABC en de BBC staan bij een hek in Almere. Bij The Voice was ik persoonlijk getuige van de totstandkoming van een nieuwe, wereldwijde blockbuster.'

Dieptepunt
'Of ik me ergens voor schaam? Nee. Natuurlijk hebben we de nodige dieptepunten gekend, dat kan ook niet anders als je een kwart eeuw meeloopt. Maar alles is van voorbijgaande aard.'

Bert Habets, CEO RTL. Beeld anp
Marco Borsato brak zelf door tijdens een uitzending van de Soundmixshow op RTL4 in 1990. Nu is hij als coach en jurylid onderdeel van één van de grootste tv-hits in Nederland: The Voice. Beeld anp

Jean Pierre Geelen, televisierecensent de Volkskrant

'De commerciële omroep heeft ons veel gebracht: sponsoring, horizontale programmering, dagelijkse soaps, dagelijks latenight, emotie-tv, maar ook de verheffing van 'de gewone mens' tot instant televisiester, van Big Brother en Utopia tot in The Voice. Het bracht bij de publieke omroep echter de, wat mij betreft verkeerde, neiging het succes van de commerciële omroep te kopiëren. Tenslotte bleek dat ook een commercieel station prima een kwalitatieve nieuwsrubriek kan maken. Daarbij: concurrentie op dit vlak heeft ook meer scherpte gebracht bij de publieke omroep - dat kon geen kwaad.'

Hoogtepunt
'Barend & Van Dorp; een talkshow die in zijn beste jaren het gesprek van de dag bepaalde. Maar vanuit mediatechnisch oogpunt is wellicht Big Brother het grootste succes geweest: de voorbode van een nieuwe, wereldwijde fase van (commerciële) televisie.'

Dieptepunt
'Dat is moeilijk te bepalen. Eigenlijk is er in de loop der jaren met grote regelmaat een nieuwe ondergrens bereikt, variërend van Over de rooie met Wendy van Dijk - die mensen op straat voor 100 gulden de spaghetti uit elkaars broek liet eten -, de Scandinavische soft-porno waarop Fons van Westerloo zijn SBS6-kijkers in de jaren negentig trakteerde, tot Oh Oh Cherso en naakt daten op een eiland.'

Antonie Kamerling en Reinout Oerlemans alias Peter en Arnie uit Goede Tijden Slechte Tijden. Beeld ANP

De commerciële televisie tot nu toe

Het contrast tussen de serieuze toon van de allereerste uitzending van RTL Nieuws op 2 oktober 1989 - 'natuurlijk mag u van ons gedegen en alerte berichtgeving verwachten' - en de amateuristische openingsshow vol B-sterren die erop volgde, kon bijna niet groter zijn. Toch is het juist die mix van journalistiek en amusement waarmee de commerciële omroep langzaam maar zeker aansluiting vond bij het grote publiek.

Want waar de publieke omroep de eerste maanden nog opgelucht kon ademhalen over die vrijwel mislukte 'Luxemburgse poging' om eindelijk puur Nederlandse commerciële tv te introduceren, kon het er in de loop van 1990 niet meer omheen.

De kijkcijfers namen sterk toe dankzij de komst van de sterren van tv-producent Joop van den Ende, die even daarvoor zijn plan voor een eigen zender in rook zag opgaan. De Nederlandse wet stond zijn TV10 in de weg, maar bleek vervolgens wel de redding voor RTL. Hennie Huisman, Ron Brandsteder en André van Duin waren samen met het steeds beter wordende RTL Nieuws verantwoordelijk voor de grote doorbraak van commerciële tv in Nederland.

En vooral die journalistieke aanvulling - als concurrent van het NOS Journaal - wordt tot op de dag van vandaag door velen genoemd als een verrijking van de democratie. Of dat ook gezegd kan worden van het palet aan programma's en zenders dat in de loop der jaren daarop volgde, is de vraag, maar zeker is dat het aanbod voor de kijker sterk is vergroot.

Na RTL4 kwam RTL5, later gevolgd door RTL7 (ook nog even Yorin) en RTL 8 (voorheen Talpa/Tien). Vanuit Scandinavië kwam SBS6 in 1995, gevolgd door Net 5 in 1999. In de tussentijd volgde nog de stormachtige opkomst en ondergang van voetbalzender Sport7. De voormalige publieke omroep Veronica toonde zich in verschillende commerciële gedaanten en andere buitenlandse mediabedrijven introduceerden in de loop der jaren diverse Nederlandse versies van kanalen als Discovery Channel en Comedy Central. TMF werd als succesvolle Nederlandse muziekzender opgeslokt door grote concurrent MTV. Vorig jaar was er de laatste toevoeging; het mager presterende FOX.

De commerciële tv was verantwoordelijk voor succesvolle tv-genres die voor die tijd niet te zien waren. Met Big Brother (1999) begon een nieuw realitytijdperk. Barend & Van Dorp introduceerden de latenight-borreltafel, terwijl Hart van Nederland (SBS6, 1995) de regio naar de landelijke tv bracht. Tenslotte was er de Nederlandse soap. Het succes van Goede Tijden Slechte Tijden (RTL4) werd vaak gekopieerd - zelfs door de publieke omroep (Onderweg naar Morgen) - maar nooit geëvenaard. Het programma is al 24 jaar één van de best bekeken programma's van Nederland.

Bekijk beelden uit de historie van de commerciële televisie in Nederland:

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden