Boekrecensie

Verrassend boek over hét baanbrekende idee van pedagoog Kees Boeke ★★★★☆

Het rijk geïllustreerde Tiende­sprongen schetst het ontstaan van een uitzonderlijk idee van Nederlandse bodem, voor een ‘kosmische blik op de wereld’. Een heerlijk boek voor de liefhebber.

Govert Schilling
null Beeld Silvia Celiberti
Beeld Silvia Celiberti

In hoog tempo uitzoomen tot aan de grenzen van het heelal, of inzoomen tot in de kern van het atoom – tegenwoordig zijn we eraan gewend dankzij sciencefictionfilms, wetenschappelijke documentaires, tv-reclames en Google Earth. Maar een kleine eeuw geleden was het een volslagen nieuw idee, van Nederlandse bodem. Niet zo gek misschien: de telescoop én de microscoop waren Hollandse uitvindingen, die de mens confronteerden met het oneindig grote en het oneindig kleine. En met onze eigen plaats in dat wonderlijke geheel, ergens halverwege micro- en macrokosmos.

De korte maar spectaculaire film Powers of Ten (‘Machten van tien’) van het Amerikaanse ontwerpersechtpaar Charles en Ray Eames gaf het idee vleugels – bijna letterlijk. Vanaf een picknick in Chicago vlieg je steeds sneller omhoog, tot ver voorbij de rand van het Melkwegstelsel, om daarna af te dalen in de krochten van de deeltjeswereld. Kosmoloog Vincent Icke noemde Powers of Ten ooit de ‘Nachtwacht van de natuurkunde’; Princeton-fysicus Robbert Dijkgraaf sprak van verwondering en magie.

Maar die magie heeft zijn roots dus in Nederland. In het hoofd van de pacifist, pedagoog en onderwijsvernieuwer Kees Boeke (1884-1966), om precies te zijn. Boeke richtte in 1926 de Werkplaats Kindergemeenschap in Bilthoven op – een idealistische, particuliere school waar later ook de prinsessen Beatrix, Margriet en Irene les kregen. Twee oud-docenten van de Werkplaats, Jos Heuer en Henk Willems, hebben de wordingsgeschiedenis van de ‘tiendesprongen’, zoals Boeke zijn idee noemde, nu uitgebreid gedocumenteerd in een rijk geïllustreerd boek.

Ontdekkingsreis

Boeke ontwierp veertig losse tekeningen, waarbij de schaal steeds een factor tien groter of kleiner werd – vandaar de naam ‘tiendesprongen’. Bij elke sprong reis je naar een tien keer zo grote (of tien keer zo kleine) afstand. Binnen de kortste keren laat je de aarde ver achter je en is dat meisje op de binnenplaats van de Werkplaats, waar de reis begon, met geen mogelijkheid meer te onderscheiden. Oud-Werkplaatsleerling Els de Bouter (eerder dit jaar overleden op 86-jarige leeftijd) verzorgde het tekenwerk.

De stapsgewijze ontdekkingsreis werd in 1957 in de Verenigde Staten gepubliceerd in het boek Cosmic View. Twee jaar later verscheen de Nederlandse editie, onder de titel Wij in het heelal, een heelal in ons. Maar pas dankzij de film van Charles en Ray Eames, en het gelijknamige boek van topwetenschapper Philip Morrison en zijn vrouw Phyllis (in 1982 uitgegeven door Scientific American) kregen de tiendesprongen wereldwijd bekendheid. En navolging, onder andere in de Imax-film Cosmic Voyage uit 1996.

Heuer en Willems doken in de archieven van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis en in het Werkplaats-archief in Bilthoven, waar onwaarschijnlijk veel tiendesprongen-materiaal bewaard is gebleven: gedetailleerde aantekeningen, voorzichtige schetsen, correspondentie met uitgevers en wetenschappers, en prachtige kleurenillustraties. Hoewel hun boek beslist geen biografie is (die werd in 2013 al geschreven door Daniela Hooghiemstra), komt Kees Boeke wel naar voren als een gedreven idealist, die ervan overtuigd was dat een ‘kosmische blik op de wereld’ een ‘zaak van leven en dood [is] voor de gehele mensheid’. Tegelijk met Tiendesprongen is een facsimile-uitgave verschenen van Wij in het heelal, een heelal in ons.

In het verleden is wel gesuggereerd dat Boeke zijn inspiratie bij anderen haalde, maar Heuer en Willems rekenen daar definitief mee af. Ja, astronoom Henk van de Hulst speelde in 1939 met hetzelfde idee, lang voordat Cosmic View verscheen, maar Boekes eerste schetsen dateren al uit 1927. Vermoedelijk maakte Van de Hulst er kennis mee via zijn Utrechtse leermeester Marcel Minnaert, die bij Boeke om de hoek woonde en als wetenschappelijk klankbord fungeerde voor de eigengereide pedagoog.

Verrassend

Voor de liefhebber is Tiendesprongen een heerlijk boek, maar het heeft een nogal gefragmenteerde opbouw – weliswaar voornamelijk chronologisch, maar zonder meeslepende verhaallijn. Wie niet al enigszins vertrouwd is met het concept en weinig weet van de doelstellingen van de Werkplaats, mist hier en daar de nodige achtergrondinformatie. Dat bezwaar wordt gelukkig ruimschoots goedgemaakt door de verrassende inhoud van het tweede deel, waarin de auteurs onthullen dat Boeke nóg twee projecten in voorbereiding had: de ‘Tiendetijden’ en ‘De grote wedstrijd’, waarin dezelfde sprongsgewijze benadering werd toegepast op tijd en snelheid.

Beide ideeën zijn nooit in boekvorm verschenen. De perfectionist Boeke worstelde met de juiste vorm en raakte tijdens de research verstrikt in de details. Zijn verslechterende gezondheid speelde hem ook parten; een korte passage in Tiendesprongen vertelt hoe de held van vele natuurwetenschappers tevergeefs zijn heil zocht bij alternatieve genezers en wonderdokters (onder wie Greet Hofmans) om van zijn depressiviteit en beginnende dementie af te komen.

Boeke heeft het grote succes van zijn baanbrekende idee nooit mogen meemaken. Hij overleed zeven jaar na het verschijnen van Wij in het heelal, een heelal in ons (oplage vijfduizend exemplaren) en elf jaar voordat de film Powers of Ten de wereld versteld deed staan. Tweeënhalf jaar na zijn dood maakte Apollo 8-astronaut Bill Anders de iconische foto Earthrise, waarop je onze kleine thuisplaneet ziet boven de horizon van de maan, als een blauwe oase in de zwarte kosmos. Kees Boeke zou het geweldig hebben gevonden.

null Beeld Walburg Pers
Beeld Walburg Pers

Jos Heuer en Henk Willems: Tiendesprongen – Reizen in ruimte, tijd en snelheid. Walburg Pers; 256 pagina's; € 29,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden