Veronachtzaamd oeuvre van componist Frank Martin vertolkt in marathonconcert 'Dit is het moment van nooit-nooit-nooit-meer'

De muziek van Frank Martin 'is al te ver weggezakt in het concertleven'. Om daar iets aan te doen organiseren bewonderaars zondag een marathonuitvoering van 24 werken van de Zwitserse componist....

PAY-UUN HIU

Van onze medewerkster

Pay-Uun Hiu

AMSTERDAM

'Alles', zegt Maria Martin, weduwe van de componist Frank Martin. Ze gaat álles beluisteren wat er morgen in Muziekcentrum Vredenburg in Utrecht wordt uitgevoerd. De hele Frank Martin-dag lang, 24 stukken, van 's middags één uur tot laat in de avond. Met thee en koekjes laveert ze tussen de meubels in de zorgvuldig onderhouden woning in Naarden, waar ze vanaf 1956 tot vorig jaar in heeft gewoond, en dat nu het Frank Martin Huis heet.

'Ik zit er hoor, die hele dag', zegt ook de cellist Maarten Mostert, artistiek coördinator van Nieuw Sinfonietta Amsterdam en initiatiefnemer van de Frank Martin-dag, samen met het Nederlands Kamerkoor en het Nederlands Blazersensemble.

Lunchtijd is al bijna voorbij als Mostert met zijn cello en een tas vol partituren een café in Amsterdam-zuid binnenkomt. Net een concert met Gidon Kremer achter de rug, binnenkort première van het stuk van Klaas de Vries en daartussenin het Frank Martin-programma.

Ach, de Schnittke-dag van vorig jaar heeft hij ook overleefd. Hij houdt wel van die marathonprogramma's, waarin je een overzicht krijgt van een oeuvre. Het is een mooie gelegenheid Martins Ballades voor solo-instrument en orkest eens achter elkaar uit te voeren.

Thierry Fischer is er natuurlijk ook van begin tot eind. Het merendeel van het programma stamt uit zijn brein en rust op zijn schouders. Hij dirigeert 's middags de 'kleinere' koorwerken en de Ballades.

's Avonds komt het 'meest emotionele' gedeelte, met Polyptyque, ofwel de Six images de la Passion du Christ (1972-73), en met de Mis (1922-26) voor twee koren a cappella. Maar de Zwitserse fluitist/dirigent is er al veel eerder. Ruim een week voor de grote dag repeteert hij in de Amsterdamse Thomaskerk de Poèmes de la Mort voor drie mannenstemmen en drie elektrische gitaren, die Martin drie jaar voor zijn dood voltooide.

Het mag typerend heten dat Frank Martin - 1890 in Genève geboren, 1946 naar Nederland verhuisd en in 1974 in Naarden overleden - zich op tachtigjarige leeftijd nog het instrumentarium uit de popmuziek eigen maakte. Naar verluidt zou hij gechoqueerd een New Yorkse discotheek hebben verlaten, met het voornemen iets beters voor die elektrische dingen te componeren. Maar zo was het niet, zegt Maria Martin. Het was hun zoon die met allemaal van die platen aankwam. Pink Floyd en Mothers of Invention. En via bevriende popmusici van zijn zoon leerde Martin de 'trucs' van het instrument, lang voor het gebruik werd dat klassieke componisten flirtten met hun collega's uit de populaire branche.

Er is overigens weinig popidioom te bespeuren in de manier waarop Martin de elektrische gitaren gebruikt. Geen swingende loopjes, maar flageoletten en aparte klankkleurcombinaties in de sobere toonzetting van teksten van François Villon.

'More simplicity', maant Fischer de drie zangers en de leden van het Amsterdams gitaartrio. 'Gebruik de stilte, dit is zo intens.' Het tweede lied, dat is total desperato, dat is Don José als hij beseft dat Carmen dood is. 'Mort', herhaalt hij de tekst uit het lied. 'Dat is het moment waarop het nooit-nooit-nooit-nooit-meer doordringt.'

'Je hebt extreme thema's nodig om je nederigheid ten aanzien van de muziek te voelen', legt hij later uit. Een vorm van vastberaden bescheidenheid die hij ook in Martin waardeert. Wat hem aanspreekt in diens muziek is iets wat hij omschrijft als de 'menselijke dimensie' en een fysiek aspect: 'Martin is het soort componist bij wie je niet alleen de partituur, maar vooral de klank nodig hebt om zijn muziek echt te begrijpen.' Neem bijvoorbeeld het verschil tussen Stamitz en Bach. Stamitz gaat over stijl, maar Bach toont je verschillende dimensies van het leven. En de Mis van Martin, vindt hij, raakt aan het beste van Bach.

'Ik ben alleen de tuinman die de boom de goeie vorm geeft', zei Martin wel eens tegen zijn vrouw. Maria Martin, zelf fluitiste en ooit leerling van haar man, was nauw betrokken bij het ontstaan van zijn werken. Hij was geen man van schema's en planningen. Hij begon met vage ideeën die langzaam structuur kregen, waaruit weer kleine schetsen ontstonden. En dan begon meestal de ellende. 'Dan moest hij kiezen en dat was vreselijk moeilijk. Dan ging hij in de tuin lopen of patience leggen', weet ze nog. De 'compositus', noemde ze dat. Het ergste was het bij de cantate Pilate, die hij in 1964 componeerde. Het begin wilde maar niet komen en hij ging wandelen met de Schotse collie, Duke. Na een uur kwam hij wanhopig terug. Hond weg, zelf bijna verdwaald. 'Ik geef het op', zei hij. Daarna ging het vanzelf. De hond kwam weer terug en Martin schreef z'n cantate.

Een foto van Duke siert de oude dekenkist in de woonkamer, waarin vrijwel het complete meubilair nog uit Martins jeugd stamt: het kinderbedje bij de open haard, de salonstoelen met Empire-adelaarskoppen aan de armleuningen, en de reusachtige secretaire in de aangrenzende werkkamer.

Alsof Martin er gisteren nog heeft gewerkt, liggen er schriftjes met aantekeningen, een oude uitgave van Rilkes Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke en een ontmantelde Märklin-wagon van een van de kleinkinderen, die hij nog had willen repareren.

De Bollehoeve, zoals het Frank Martin Huis oorspronkelijk heette, is beslist geen museum, benadrukt Maria Martin. Het is een studie- en documentatiecentrum, waarin de sfeer en de geest van Martins leven en werk voortleven.

Te ver is Martin al weggezakt in het concertleven, vindt Maarten Mostert. Zelfs veel conservatoriumstudenten kennen hem niet. Dat zal na deze dag toch anders zijn, hoopt hij.

De Dag van Frank Martin. 26 januari, Vredenburg Utrecht. 13 uur deel 1 (kamermuziek); 16 uur deel 2 (koorwerken en Ballades); 20.15 uur deel 3 (orkestwerken). Radio 4: AVRO 15 februari; 11-12.30 uur en 14-17 uur.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden