POSTUUM

Vermoeid en vermagerd bleef hij tikken

Toen Pieter Steinz in juni 2013 van de neuroloog te horen kreeg dat hij aan de spierziekte ALS leed en vermoedelijk niet lang meer te leven had, was zijn eerste reactie: 'Hoe moet het nu met mijn werk?' 'U gaat niet meer werken,' zei de arts, 'u gaat leuke dingen doen.' 'Maar ik vind mijn werk leuk,' antwoordde Steinz. Diezelfde middag woonde hij een vergadering bij van het Nederlands Letterenfonds.

Pieter Steinz gefotografeerd op zaterdag 28 februari 2015 in zijn huis in Haarlem.Beeld Daniel Cohen

Daar was hij in maart 2012 aangetreden als directeur, nadat hij 22 jaar had gewerkt als literatuurredacteur en recensent van de boekenbijlage van NRC Handelsblad. Van de krant had hij op 27 januari 2012 afscheid genomen met een essay plus stamboom over de wereldliteratuur. Dat was Steinz ten voeten uit. Na zijn studies Engels en geschiedenis ontwikkelde hij zich als promotor en ambassadeur van de letteren, tussen december 2007 en september 2012 ook driewekelijks te horen op de radio in de Tros Nieuwsshow. Tomeloos was zijn enthousiasme om dwarsverbanden te laten zien: F. Bordewijk werd beïnvloed door Poe en Kafka, en als je na zijn werk andere boeken over vaders en zonen wilt, of over vooroorlogs Rotterdam, dan kun je terecht bij respectievelijk Toergenjev en Chr. van Abkoude.

Zo bracht hij een netwerk in kaart dat ons culturele dna uitmaakt, met als culminatie zijn laatste boek Made in Europe (2014), dat werd gepresenteerd in het Amsterdamse Paradiso, waar Steinz een speciaal ingestelde Gouden Ereveer kreeg uitgereikt vanwege zijn verdiensten 'voor het geschreven en gedrukte woord in Nederland.'

Werk

Schema's, lijstjes, naslagwerken en weetjes; dat was het terrein van veellezende mensenvriend Steinz, die het schiften, interpreteren en desnoods polemiseren aan de literatuurcritici overliet. Sinds hem als kind Het sleutelkruid van Paul Biegel werd voorgelezen was hij gewonnen voor de letteren; sinds hij op zijn twintigste als student geschiedenis de schema's van de Britse historicus Keith Hopkins ontdekte, dacht hij er over diens methode op de literatuur toe te passen. Zo geschiedde, in Steinz' gidsen Lezen &cetera (2004), Het web van de wereldliteratuur (2007, met honderd leeslijstklassiekers, aanbevolen met 'boekwebben' en 'tijdbalken'), De duivelskunstenaar (2010, hoe de historische Faustfiguur in theater, film en muziek terechtkwam), Macbeth heeft echt geleefd (2011, over archetypen als Robin Hood, Don Juan, Dracula) en Made in Europe, dat een bestseller werd. Er ligt een fundament onder Europa dat sterker is dan de euro en dat ligt in de kunsten, is de dragende stelling van deze associatieve canon die Abba, Lego, Tsjechov en Koolhaas met elkaar verbindt. Niet diepgravend, wel lichtvoetig, en gepresenteerd met de onvermijdelijke schema's.

Werk houdt de ziekte op afstand, schreef Steinz in april 2015 in NRC Handelsblad. Hij keerde terug in de krant met de rubriek 'Lezen met ALS', waarin hij zijn ziekteverloop verbond met de boeken die hij herlas. De bundeling van die columns, aangekondigd als de laatste Steinz, verscheen in augustus 2015. Voor die serie trok hij gretig de zeven delen van Het bureau van J.J. Voskuil weer uit de kast. 'Het zal een feest zijn.' Voor de Duitse uitgave van deel 2 van die cyclus maakte hij nog een inleiding.

'Ik heb het geluk dat mijn leven in veel opzichten vervuld is', liet hij op zijn vijftigste weten; vermagerd, vermoeid en niet meer in staat tot spreken, bleef hij tikken, de correspondent uit boekenland: op zijn weblog, op Facebook, in de krant. Eerst nog op kantoor in Amsterdam, en toen dat niet meer ging vanuit zijn huis in Haarlem. 'Er zijn nog dingen die ik kan doen,' berichtte hij zijn lezers met opmerkelijke blijmoedigheid. In het voorjaar van 2015 verscheen zijn Boekenweekessay over Waanzin in de wereldliteratuur (dat eindigt met 10 lijstjes), en met hulp van dochter Jet voltooide hij ook de Steinz Gids voor de Wereldliteratuur. Verzwakt maar niet verslagen, en ondersteund door zijn vrouw Claartje, verscheen hij in een aan hem gewijde uitzending van De Wereld Draait Door, en op 6 maart op het Boekenbal.

Begin augustus 2015 kwam Steinz nog in het nieuws, toen zijn vrouw hem in zijn rolstoel op het terras van de Bloemendaalse strandtent Parnassia had geposteerd, om zelf even een duik in zee te kunnen nemen. De invalide Steinz die niets kon bestellen of drinken werd gesommeerd het terras te verlaten. Na de commotie die ontstond toen zijn vrouw hierover in de NRC had bericht, besloot de directie van Parnassia bij wijze van excuus een complete zomerdagopbrengst te doneren aan de ALS-stichting.

Met vingerloze handschoenen op de iPad tikte Pieter Steinz in zijn laatste maanden de antwoorden in op de vragen van interviewers. Was het niet vreemd dat hij ineens geen to-dolijst meer had? Jawel, schreef hij terug, 'dus misschien ga ik nu eindelijk Proust lezen. Ik heb drie delen van À la Recherche du Temps Perdu gelezen maar Proust is het spreekwoordelijke boek dat je bewaart voor na je pensioen. Dus daar is nu de tijd voor.'

Pieter Steinz (L) schrijver van het boekenweekessay tijdens de presentatie van de plannen voor de 80ste Boekenweek in 2015.Beeld anp

Het jaar 2016 opende hij zijn blog goedgemutst met het weetje dat er drie schrijvers op 1 januari zijn geboren; Juan Gabriel Vásquez, E.M. Forster en J.D. Salinger. En in juni liet hij de Duitse uitgever Reclam weten, toen daar de vertaling van zijn ALS-boek werd aangekondigd (Der Sinn des Lebens), dat hij helaas niet meer in staat was te schrijven over de roman Agaath van Marlene van Niekerk. Hij herkende zich in de vrouw die geheel verlamd raakt en volledig afhankelijk wordt van hulp.

De slopende ziekte die hem noodlottig werd, slaagde er niet in hem te beroven van de tevredenheid dat hij tot en met de voorlaatste zijn eigen deadlines kon stellen. Pieter Steinz is 52 jaar geworden.

Pieter Steinz, gefotografeerd in zijn huis, in 2015.Beeld Daniel Cohen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden