Review

Vermakelijke en leerzame zoektocht langs natuurkundigen en filosofen

Beeld afp

De Amerikaanse filosoof Jim Holt was gewaarschuwd. Een collega-journalist had geschreven dat David Deutsch in zijn huis 'de internationale normen voor slonzigheid' bepaalde. Dat was geen woord te veel. Nadat Deutsch de deur voor hem had geopend, ontdekte Holt dat de geniale geleerde leefde te midden van grote hopen vergeelde kranten en stapels troep. Maar hij moest hem spreken. Deutsch was immers de man die bewezen had dat het theoretisch mogelijk was een 'universele kwantumcomputer' te bouwen, een computer die in staat is elk fysisch mogelijk heelal door te rekenen. Bovendien is Deutsch overtuigd van het bestaan van oneindig veel heelallen.

Daar wilde Holt meer van weten. Die 'multiversum'-theorie biedt weliswaar een soort van antwoord op de vraag waarom dít universum bestaat (antwoord: omdat álle heelallen bestaan) maar waar was dat multiversum dan vandaan gekomen? Waarom is er überhaupt iets? Waarom is er niet niets? Deutsch zocht de weg naar zijn keuken en keerde terug met een pot thee en een schaal koekjes. Het was een interessante vraag. Hij had eerlijk gezegd geen idee.

Waarom bestaat er überhaupt 'iets'? Op die vraag wil Jim Holt antwoord hebben. Op zoek naar het antwoord reisde hij de wereld af. Het is een vermakelijke en leerzame queeste geworden. Holt besefte dat hij zich op glad ijs begaf, want veel onderzoekers doen de vraag af als onwetenschappelijk. De wetenschap zoekt naar oorzaken, naar causale verbanden. De Eerste Oorzaak van Alles ligt buiten haar bereik. Dat is voer voor filosofen. En toch, gaandeweg ontdekt Holt dat zelfs de grootste wetenschappers zich maar wat graag in die vraag verdiepen.

Chaotische inflatie

Hij begint bij Andrei Linde, de bedenker van de 'chaotische inflatie', een theorie die stelt dat je voor het opstarten van de oerknal slechts het allerminiemste stukje materie nodig hebt. Hij gaat vervolgens langs bij Adolf Grünbaum in Texas, die de vraag een Scheinproblem noemt, ontstaan doordat we maar niet los weten te komen van de christelijke scheppingsmythe. Het totale niets is volgens Grünbaum onbestaanbaar, gewoon onmogelijk.

Holt is niet overtuigd. Hij reist verder. Naar de wiskundige Roger Penrose, die meent dat de werkelijkheid voortgekomen is uit eeuwige wiskundige waarheden. Naar de Britse filosoof Richard Swinburne, die God beschouwt als het meest eenvoudige en dus het meest waarschijnlijke antwoord. Maar is een God die het universum 'bedenkt' wel zo eenvoudig? Zijn we dan slechts toeval? Een trilling in het kwantumvacuüm? De vraag voert hem naar fysicus Steven Weinberg, die opmerkelijk bescheiden (voor een fysicus) opmerkt dat we nooit zullen ontdekken waar de natuurwetten vandaan komen. En verder gaat het weer.

Onderweg beschrijft Holt de historische, wiskundige en filosofische achtergronden van die malle vraag waar de grootste geesten zo graag mee worstelen. Om aan het slot, na een zonovergoten middag filosoferen met auteur John Updike ('de werkelijkheid is een gedicht'), tot de conclusie te komen dat hij al die tijd misschien een andere vraag had moeten stellen. Het heelal bestaat, dat weet ik omdat 'ik' besta. Maar wat is 'ik'? Wat is de oorzaak van bewustzijn?

Helder

Holt schrijft helder, vlot en met humor. Hij dringt zich nergens op de voorgrond en gaat geen enkel filosofisch of wetenschappelijk probleem uit de weg. Daarbij vermijdt hij de geijkte beschrijvingen van de geschiedenis van de wetenschap, de oerknal, kwantummechanica en evolutie - het vulmateriaal dat veel populair-wetenschappelijke boeken zo onverteerbaar maakt.

Luchtig en vakkundig voert hij de lezer langs onpeilbaar diepe filosofische afgronden, om die huiveringwekkende vraag te stellen: waarom is er 'iets'? Zelfs de grootste geleerden kunnen ons niet helpen. Het maakt Waarom bestaat de wereld? een boek om te koesteren.

Brainwashfestival

Zaterdag 25 oktober heeft in Amsterdam het eerste Brainwashfestival plaats, georganiseerd door omroep Human en Denkstation Brandstof. Doel van het festival is 'mensen helder na te laten denken over hun eigen leven'. Theaterstraat De Nes in Amsterdam wordt omgetoverd tot festivalstraat met filosofie, wetenschap, toneel en kunst, en ook met comedy, theater, dj's en livemuziek door onder anderen Alain de Botton, Frédéric Lenoir, Rebekka Reinhard, Jan Jaap van der Wal, Marjolijn van Heemstra, Tinkebell, Wim Brands, Ad Verbrugge, Rutger Bregman, het Nederlands Kamerkoor en Spinvis.

Stine Jensen, ook aanwezig op Brainwash, las ter voorbereiding Waking Up van de Amerikaanse denker Sam Harris. En Marcel Hulspas bespreekt het net in vertaling verschenen Waarom bestaat de wereld? van Jim Holt, dit weekend eveneens aanwezig bij Brainwash.

brainwashfestival.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden