Verhuizing Van Goghs schilderijen in het diepste geheim

Het zijn de beroemdste schilderijen van de beroemdste en duurst betaalde schilder ter wereld, en ze gaan op reis in het allerdiepste geheim....

Van onze verslaggeefster

Lucette ter Borg

AMSTERDAM

Grote aantallen schilderijen zijn inmiddels al elders, in depots op geheime plekken, ondergebracht. 'De studiecollectie is al weg', zegt Sjraar van Heugten, plaatsvervangend hoofd Collecties van het Van Gogh Museum. 'Verder zijn de negentiende-eeuwse voorlopers die normaal op de begane grond hangen weg, en is een groot aantal depots al leeggeruimd.' 'Onwezenlijk' vindt Van Heugten het, zo'n museum dat wordt ontruimd.

Want ook vandaag staat een verhuiswagen van het in kunsttransport gespecialiseerde bedrijf Gerlach met twee politieagenten klaar bij de transportingang aan de Paulus Potterstraat. En op verschillende verdiepingen van het 'oude', 25 jaar geleden geopende Van Gogh Museum, staan houten transportkisten te acclimatiseren. Ten minste vierentwintig uur lang moeten deze kisten 'opwarmen' tot de ideale schilderijentemperatuur van 19 tot 21 graden. Vierentwintig uur lang moeten ze ook, met lading en al, wennen aan hun nieuwe omgeving. 'Want het ergste dat je schilderijen kunt aandoen is een temperatuurschok', zegt Van Heugten.

De spectaculairste operatie - de verhuizing van alle topwerken van Van Gogh in het bezit van het museum - staat nog op stapel. Nu lopen nog zo'n zevenduizend bezoekers per dag langs de tastende zelfportretten die Vincent schilderde, zijn wankelmoedige slaapkamer uit Arles, langs de irissen en de tere amandelbloesem die hij in Saint-Rémy schilderde, en de van onheil zwangere korenvelden uit Auvers.

Maar op 1 september gaan de doeken van de muren, en verdwijnen ze het donker in. Zo'n honderddertig topwerken zullen op 19 september weer opduiken in de Nieuwe Vleugel van het Rijksmuseum. Twintig schilderijen, waaronder enkele van Van Gogh, gaan naar het Rijksmuseum in Twenthe. Zeventig Van Goghs gaan naar Amerika, naar de National Gallery in Washington, waar op 4 oktober een tentoonstelling opent die later doorreist naar het Los Angeles County Museum of Art.

Onder die 'Amerikaanse' schilderijen bevinden zich wereldberoemde doeken, als de Aaardappeleters, de Zouaaf (1888) en de Slaapkamer in Arles. Maar ook werken die nog nooit in Amerika te zien zijn geweest, zoals het vroege Strand van Scheveningen tijdens een storm (1882) en de Vliegende Vos (1886). De verf, de lijsten en de bespanning van de doeken zijn de afgelopen weken gecontroleerd. 'Wat fragiel is, gaat niet de Oceaan over', aldus van Heugten.

Het is het grootste transport van Van Goghs dat ooit heeft plaatsgevonden, en het vindt onder de stringentste veiligheidsmaatregelen plaats. Uit angst voor diefstal, zegt Andreas Blühm, hoofd Presentatie van het Van Gogh Museum. Daarom openbaart de Amsterdamse politie niet het aantal politieagenten dat bij de transporten betrokken is. Daarom houdt Blühm angstvallig de datum geheim waarop de topstukken verhuizen.

Alleen van De Zonnebloemen - een van Van Goghs beroemdste werken - is zeker dat het tussen 1 en 2 september op transport gaat. Dit schilderij komt op een steenworp afstand van het museum, in de Eregalerij van het Rijksmuseum te hangen. 'Het schilderij zal slechts één à twee dagen niet voor publiek te zien zijn', zegt Blühm. 'We móeten de bezoekers wel iets bieden in de weken dat we dicht zijn en de grote tentoonstelling in het Rijksmuseum opent, en dat doen we in de vorm van De Zonnebloemen.'

Blühm is al bijna een jaar geleden begonnen met een campagne om via touroperators en het Nederlands Bureau voor Toerisme 'publiek waar ook ter wereld te informeren dat het museum sluit'. Toch sluit hij niet uit dat op 1 september buitenlandse en misschien ook wel Nederlandse bezoekers voor een gesloten deur komen te staan. 'Dat zal slikken zijn', zegt hij.

Voor de tentoonstellingen in Amerika en het Rijksmuseum vraagt het Van Gogh een vergoeding. 'Bij één enkele bruikleen doen we dat gewoonlijk niet', zegt Blühm. 'Maar nu lenen we complete tentoonstellingen uit. Bovendien gaat ons museum een jaar dicht, waardoor we inkomsten derven, die we zo proberen te compenseren.' Hoeveel die vergoeding precies inhoudt, wil Blühm niet zeggen. 'Wel hebben we met het Rijksmuseum andere afspraken gemaakt dan met de twee musea in de Verenigde Staten.'

De transport- en verzekeringskosten zijn - zoals gebruikelijk - voor rekening van de bruikleennemer. Maar ook hier zijn met het Rijks weer andere afspraken gemaakt dan met Washington en Los Angeles. 'De National Gallery en het Los Angeles County Museum betalen verzekeringskosten die de reële marktwaarde van de kunstwerken vertegenwoordigen. Die marktwaarde hebben wij zelf bepaald aan de hand van wat vergelijkbare werken op veilingen opbrengen', aldus Blühm. Over de marktwaarde van de topwerken van het Van Gogh, wil hij niets kwijt. 'In principe is onze collectie niets waard natuurlijk. We verkopen toch nooit.'

De afgelopen tien jaar zijn twee beroemde schilderijen van Van Gogh in particulier bezit geveild. Eén van de Zonnebloemen van Van Gogh ging in 1988 voor 80 miljoen gulden van de hand. Het Portret van Dokter Gachet wisselde in 1990 voor 170 miljoen gulden van eigenaar.

Het Van Gogh Museum gaat op 1 sept dicht. De tentoonstelling Van Gogh te gast - meesterwerken van het Van Gogh Museum - opent op 19 september in het Rijksmuseum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden