BESPREKING

'Vergeten' shoegaze is best invloedrijk geweest

Zwijgend achter je gitaar naar beneden turen: shoegaze. De minst communicatieve stroming binnen de popmuziek (jaren negentig) is nu verzameld en blijkt veel meer en beter dan altijd gedacht.

Swervedriver, 1990. Beeld Getty Images
Swervedriver, 1990.Beeld Getty Images

Aardige stelling: dat het shoegaze-genre (anders dan grunge en britpop) een beetje is vergeten, is deels te verklaren door het feit dat geen van de hoofdrolspelers van destijds er iets boeiends over te melden had.

Daar zit iets in. De Amerikaanse grunge had tot de verbeelding sprekende frontmannen als Kurt Cobain (Nirvana) en Eddie Vedder (Pearl Jam). Britpop had welbespraakte vaandeldragers als Damon Albarn (Blur) en Jarvis Cocker (Pulp).

Maar de shoegaze, die kort na 1990 zijn piek kende, vooral in de driehoek Londen-Oxford-Reading? Kevin Shields van het Ierse My Bloody Valentine kon je krijgen. Of Jason Pierce van Spacemen 3 (en later Spiritualized). Non-communicatieve types die het liefst deden wat ze op het podium ook deden: zwijgen, naar de grond kijken en zich verschuilen achter de muur van gitaar-feedback en neo-psychedelische effecten die hun muziek kenmerkte. Echte hits schreven ze ook al weinig.

Toch was het wel een boeiende en soms hoogwaardige stroming, zo laat de onlangs verschenen bloemlezing Still In A Dream horen. Journalisten verzonnen de spottende genrenaam omdat de bandleden zich totaal niet met podiumpresentatie bezighielden en slechts naar de punten van hun schoenen stonden te kijken. Of liever gezegd naar hun gitaarpedalen, die zo belangrijk waren voor de sound.

Licht spottende typering

De melodieën waren ijl en de zang wat lijzig. De vocalen lagen niet, zoals later bij britpop, helder 'bovenop' de muziek, maar verdwenen erin, gedrenkt in galm.

Nog zo'n licht spottende typering: 'The Scene That Celebrates Itself', een term die knipoogt naar het introverte kringetje dat shoegaze was. De bands, zeker die uit Zuidoost-Engeland, kenden elkaar goed, wisselden bandleden uit en stonden in de zaal bij elkaars optredens. Shoegaze was als een besloten feestje waar geen hits werden gedraaid.

Het verklaart waarom shoegaze buiten Groot-Brittannië een marginaal fenomeen bleef. Er was wel een bloeiende Amerikaanse scene (aan de oostkust, ter hoogte van New York en Boston, rond bands als Drop Nineteens en het vroege Mercury Rev), maar die bleef zelfs in eigen land klein. Enig commercieel succes had alleen de Engelse voorhoede - en dan nog alleen in eigen land.

Toch keken de samenstellers van Still In A Dream met oprechte belangstelling over de grens. Ze ruimden mooie plekjes in voor onbekende, continentale shoegazers als Whipped Cream uit Zweden, The Ecstasy Of Saint Theresa uit Tsjechië en, jawel, The Nightblooms uit Deventer.

My Bloody Valentine in Londen, 1990. Beeld Getty Images
My Bloody Valentine in Londen, 1990.Beeld Getty Images

Geen somberte

BBC-coryfee John Peel nodigde de groep uit voor een 'Peel Session', ze toerden door Engeland, waren voorprogramma van het populaire Ride en hadden een Engels platencontract, maar in Nederland stonden ze voor lege zalen. Daarmee is het verhaal van shoegaze in Nederland wel verteld.

Op de vijf cd's van Still In A Dream ontbreekt de succesvolste en wellicht beste representant van het genre (My Bloody Valentine) wegens 'licentiekwesties'. Een flink gemis. Ter compensatie promoveerden de beteuterde samenstellers een songtitel van 'MBV' tot titel van de bloemlezing en knoopten ze er een bescheiden ondertitel aan vast: 'a story of shoegaze'. 'Een verhaal', dus niet per se hét verhaal, maar de verdienste van de box is nou juist dat hij aardig voelbaar maakt wat shoegaze was.

De grenzen waren vaag, op alle definities bestonden uitzonderingen. Bij A.C. Marias horen we bijvoorbeeld helemaal geen gitaarmuren, maar alleen elektronica. Een handvol songs (zoals die van 14 Iced Bears en Spirea X) had net zo goed op een compilatie van Stone Roses-achtigen uit 'Madchester' kunnen staan: lichte, springerige ritmiek, opbeurende melodieën, niets van de dreiging en de somberte die van de meeste shoegaze uitgaat.

Still In A Dream serveert de stroming op zijn breedst: van de naar rock en grunge neigende variant van Swervedriver tot de lichte, haast etherische klanken van de Schotse Cocteau Twins.

Neil Halstead van Slowdive, 1991. Beeld Getty Images
Neil Halstead van Slowdive, 1991.Beeld Getty Images

Dreampop

Ho eens, waren die eigenlijk wel shoegaze? Eerder dreampop met veel galm, twinkelende geluidjes en hoge sprookjesachtige zang, maar vooruit: tussen shoegaze en dreampop bestaat veel overlap omdat ze de hallucinerende gelaagdheid en de monotone melodielijnen gemeen hebben.

Tussen die twee uitersten schitteren de ruwe, vaak vergeten juwelen van bands die het genre echt typeerden: o ja, Sun Dial, die waren goed! Curve! Helemaal vergeten. Daar heb je Ride!

Zo ga je langzaam aanvoelen wat al deze liedjes gemeen hebben, of ze nou werden gemaakt door de relatief bekende representanten (Ride, Slowdive, The Jesus And Mary Chain) of door totaal vergeten bandjes die opvallen door hun prachtige namen: Kitchens Of Distinction, Jane From Occupied Europe.

De galm, het dromerige en in effecten ondergedompelde geluid, het mid-tempo karakter van de songs en het gordijn van noise, of dat op de voor- of de achtergrond hing; dát is shoegaze. Het Creation-label van Alan McGee was de hofleverancier. Aardig detail: bij beluistering van Still In A Dream realiseer je je dat veel bands bij dat massieve, gelaagde gitaargeweld een dromerige meisjesstem zochten om de melodieën mooi engelachtig te laten klinken.

Reünies
Meer dan een half dozijn shoegaze-bands van rond 1990 zijn inmiddels herenigd en weer op tournee. Na My Bloody Valentine (2007), The Jesus And Mary Chain (2007), Swervedriver (2008), Slowdive (2014) en Ride (2014) is sinds het najaar van 2015 ook Lush weer actie.

Zelfs de succesvolste shoegazers braken nooit grootschalig door en het hele genre leek prompt te verdampen toen britpop wél groot werd, maar luister naar jonge bands als Deerhunter, M83, Best Coast of The Horrors en je realiseert je dat die navelstaarders van een kwarteeuw geleden toch best invloedrijk zijn geweest.

Still In A Dream: A Story Of Shoegaze 1988-1995. Cherry Red/Bertus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden