Vergelijkbaar met de Nachtwacht of een Van Gogh: collectie van miljoen postzegels geschonken aan Nationaal Archief

Van Blauwe Maritius tot Dutch Design

'Het is de Nachtwacht van de filatelie en een Van Gogh op het gebied van design.' Filatelist Jeffrey Groeneveld hoeft niet lang na te denken over het belang van de 'collectie Postwaarden'. De verzameling bevat meer dan één miljoen postzegels uit binnen- en buitenland, plus circa 200 duizend originele ontwerpen, waaronder pareltjes van Dutch Design.

De Unox rookworst-zegel uit 2007.

Groeneveld, van wie binnenkort een boek verschijnt over Nederland en de overzeese gebiedsdelen in de Tweede Wereldoorlog aan de hand van poststukken, brieven en foto's, noemt de collectie Postwaarden 'uniek in de wereld'.

Toch heeft COMM, het Museum voor Communicatie in Den Haag, besloten de gehele collectie te schenken aan het Nationaal Archief - ook gevestigd in Den Haag. Donderdag is de feestelijke overdracht. COMM, dat in 1929 is begonnen als Nederlandsch Postmuseum en later PTT-Museum ging heten, legt anno 2018 meer nadruk op de impact van communicatie - van nepnieuws tot emoticons, van de verleidingen van reclame tot de opmars van het mobieltje.

Piet Zwart maakte in 1931 met kleurpotlood deze schets voor een luchtpostzegel van 36 cent. Het ontwerp was door de uiteindelijke toepassing van foto's grensverleggend.

Voorwaarden

'De collectie Postwaarden is encyclopedisch verzameld', zeg Anne de Graaf van COMM. 'Ze is dus vooral relevant voor onderzoekers en slechts beperkt interessant voor het grote publiek. Daarom passen de postzegels en de originele ontwerpen beter bij een archief dan bij ons. Verkoop is nooit een optie geweest. Dat hadden we als erfgoedinstelling trouwens niet eens gemogen.'

Voorwaarde voor de schenking is dat de collectie toegankelijk blijft voor onderzoekers. Tweede voorwaarde is dat de collectie als geheel bijeen blijft. 'Anders zou de collectie haar samenhang en waarde verliezen', zegt De Graaf.

Van de Blauwe Mauritius (1847) zijn er wereldwijd vier ongebruikte exemplaren. Een werd geveild voor 1,2 miljoen euro. De vrouw van de gouverneur in Mauritius liet de zegel maken voor de invitatie voor een gekostumeerd bal.

Het Nationaal Archief is blij met de schenking en belooft er 'voor de eeuwigheid' goed voor te zorgen, aldus Irene Gerrits, directeur Collectie en Publiek van het archief. 'De collectie Postwaarden is van nationale en internationale betekenis en sluit goed aan bij wat wij al in huis hebben. Zo beheren we ook het archief van de PTT, het voormalige staatspostbedrijf.' Bovendien is het de bedoeling dat alle toekomstige zegels en ontwerpen van PostNL aan de verzameling worden toegevoegd. Wel zal het archief stoppen met het bijeenbrengen van buitenlandse postzegels.

Op de eerste Nederlandse postzegel staat het portret van koning Willem III, getekend door muntmeester Agnites Vrolik in potlood en inkt. De zegels van 5, 10 en 15 cent golden vanaf 1852 en zijn gedrukt bij Rijks Munt.

Zichtbaar voor publiek

De topstukken uit de collectie zijn en blijven zichtbaar voor het publiek. Zo laat COMM de duurste postzegel ter wereld (de Blauwe Mauritius uit 1847) en de allereerste (One Penny Black uit 1840) in de vaste expositie zien, naast een wisselende selectie van bijzondere zegels. Mocht een ander museum postzegels en ontwerpen willen exposeren van bijvoorbeeld Dick Bruna, Wim Crouwel, Ootje Oxenaar of Anton Corbijn, dan zal het archief ze in bruikleen geven.

Nederlandse postzegels hebben een grote internationale reputatie. Vrijwel alle originele ontwerpen zitten in de collectie Postwaarden. Deze cijferzegel uit 1976 is gemaakt door grafisch ontwerper Wim Crouwel.

'Droomscenario'

Filatelist Jeffrey Groeneveld is blij met de overdracht. 'Het is bijna een droomscenario, zeker ook omdat de conservator mee naar het archief gaat. De grootste angst onder filatelisten was dat de collectie zou worden verkocht of niet langer toegankelijk zou zijn voor onderzoek.'

wie is er niet met kinderpostzegels langs de deur gegaan? Zwitserland had in 1912 de primeur, Nederland volgde als tweede in 1924. Dit ontwerp uit 1968 is van Ootje Oxenaar, vooral bekend van zijn guldenbankbiljetten.

Groeneveld, bestuurslid van de Purmerender Postzegel Ruilclub, beseft dat postzegels een stoffig imago hebben. 'Het klassieke postzegels verzamelen, vakjes vullen, is op zijn retour. Toch hebben wij nog tweehonderd leden van wie er elke maand zeventig trouw naar onze verenigingsavonden komen.'

Zelf verzamelt hij thematisch postzegels van het koningshuis. En hij doet historisch onderzoek aan de hand van postzegels en brieven. 'In het archief kunnen we voortaan postzegels en ontwerpen bekijken en tegelijk andere bronnen raadplegen.'

Sem Hartz ontwierp in 1966 deze zegel voor het huwelijk van Beatrix en Claus. Vanwege het protest tegen hun bruiloft bleef de zegel onuitgegeven. De vrees was dat de zegel ondersteboven zou worden geplakt of doorgeknipt.

In Nederland besteden ontwerpers veel aandacht aan het uiterlijk van de postzegel - en dat is te zien

In Nederland wordt traditioneel veel aandacht besteed aan het uiterlijk van alledaagse voorwerpen als postzegels. Het is dan ook een enorme eer als je een velletje mag ontwerpen. 'Een postzegel heeft eigen energie, eigen dynamiek, eigen eisen.' (+)

Aanvullingen en verbeteringen

In een eerdere versie artikel stond dat de cijferzegel van Wim Crouwel dateert uit 1967. Dat moet 1976 zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.