Oog voor detailverborgen leed

Verborgen leed is in de kunst schaars, maar het is de moeite ernaar te zoeken

DETAILRon Flu, Vietnam, 1966Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: verborgen leed.

Als we kijken naar de ander, is het perspectief nog steeds van ons. Echt loskomen uit jezelf lukt nauwelijks. Daar is kunst dan weer goed voor: elk werk maakt je blik op de wereld een beetje breder. Tegelijkertijd zijn er discussies: Mag een witte man wel een zwart vrouwelijk personage scheppen? Kan een Amerikaanse auteur een Japans verhaal vertellen? Kan een witte schilder die in Suriname woonde het leven daar waarachtig weergeven? Kan een heteroseksuele acteur een transgender vertolken? ‘Kan’ en ‘mag’ zijn niet inwisselbaar hier; de een gaat over het vermogen de eigen identiteit te ontstijgen en een ander te verbeelden (kan), de ander is moreel en politiek en gaat over het recht een ander te verbeelden (mag). Daarbij kan meespelen dat de groep waaruit personages worden verbeeld zelf te weinig mogelijkheden heeft om gezien te worden.

In het Stedelijk Museum zijn nu makers uit Suriname te zien (de laatste keer was 25 jaar geleden), en de hoop is dat veel van deze kunstenaars zichtbaar blijven in musea. Je wil ze kunnen meewegen in je smaak, er vertrouwd mee raken, kijken wat nu raakt en wat misschien na tien keer kijken pas landt. 

Voor mij gaat het er als eerste om dat een kunstwerk overtuigt. Lekker vaag criterium, ik weet het, maar zonder beeldkracht blijft het niet hangen. Geloof ik het werk? Voelt het levend, aanwezig en raakt het – kortom, heeft het beeld of de voorstelling impact, ‘agency’? Die dingen zijn moeilijk te meten, natuurlijk. Maar hier een voorbeeld.

Ron Flu, Vietnam, 1966Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Op het grote schilderij Vietnam van Ron Flu staat een vrouw met geopende handen boven een baby. Het is niet als een aanbidding van Jezus, met liefdevolle blikken. Er is wat mis; de titel vult dat in. Het is gemaakt aan het begin van de Vietnamoorlog, en hier is een vrouw te zien die verdriet heeft om het kind. Het doet denken aan nieuwsfoto’s van de Vietnamoorlog. In die tijd waren veel Amerikaanse kunstenaars tegen deze oorlog. Was hun perspectief zuiver? In dit geval ook; Ron Flu is een Surinaamse schilder. Kan hij Vietnamees leed verbeelden? 

Zijn kunst is zo krachtig dat ik even vloekte; waarom kende ik deze werken niet?! Flu schildert mensen in een patroon van lijnen, die op zichzelf een spel zijn. Daardoor wisselen verbeelding en werkelijkheid af bij het kijken, zoals dat ook met je gedachten kan gaan. Ineens viel me daarin het gezicht op van een man bovenin, rechts naast het midden. Een verborgen gezicht van iemand die zo te zien gebukt gaat onder leed. Het detail brengt mooi in beeld dat niet alle leed meteen zichtbaar is, niet alle ellende je schreeuwend tegemoetkomt.

De Vietnamoorlog is pas later vanuit Vietnamees perspectief tot ons gekomen; nu is er bijvoorbeeld Tiffany Chung, die op magnifieke manier abstract en concreet mengt in beelden over Vietnamese vluchtelingen. In de literatuur is het wonderkind Ocean Vuong opgestaan, wiens Op aarde schitteren we even (2019) eigenlijk op alle Amerikaanse scholen gelezen zou moeten worden. Kunst kan de geschiedenis van alle kanten belichten.

Tiffany Chung, The Vietnam Exodus Project, [detail], 2017,Beeld Smithsonian Museum of American Art

Verborgen leed is in de kunst schaars; meestal is het een barok, bloederig drama. Maar het is de moeite ernaar te zoeken, zoals bij Tiffany Chung. Ook de grote Goya liet dat stille leed zien bij de mannen achter het hoofdslachtoffer op zijn schilderij 3 Mei 1808. Was het zijn perspectief? Hij werkte voor de hoogste klasse en begaf zich in die kringen, maar hij koos hier het perspectief van het onderdrukte volk. Ron Flu was niet in Vietnam geweest, maar herkende een vorm van leed. Hun perspectief is hier even zijn perspectief. En ik geloof het, en ga het een beetje begrijpen.

Francisco de Goya, 3 Mei 1808, [detail]Beeld Museo del Prado

Verwijzingen:

Ron Flu, Vietnam, 1966, olieverf op doek, collectie M.R. Flu, Rijswijk. T/m 31 mei in de expo Surinaamse School in Stedelijk Museum [NB museum gesloten t/m 19 januari ]

2. Tiffany Chung, The Vietnam Exodus Project, [detail], 2017, Smithsonian Museum of American Art, Washington

3. Francisco de Goya, 3 Mei 1808, [detail], 184, Prado Madrid

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden