ReportageFilmfestival Venetië

Venetië kent ondanks coronabeperkingen aansprekende films en veelbelovende namen

Grote Amerikaanse kwaliteitsfilms ontbreken op het 77ste filmfestival van Venetië, maar dát het plaatsvindt, geldt als een opsteker voor de door de pandemie zwaar getroffen cinema. Op de eerste dag was er al sterrengeweld: Tilda Swinton kreeg een ere-award.

Model en actrice Taylor Hill op de rode loper van het 77ste filmfestival van Venetië.Beeld Getty Images

Het oudste filmfestival breekt de ban: het eerste grote internationale culturele evenement in pandemietijd, in ­Venetië. De schaarse sterren verborgen achter hun mondkap, de rode loper metershoog ommuurd, en alom temperatuurchecks.

De on-Italiaanse kalmte is het eerste wat opvalt, als je struint over het festivalterrein op het Lido-eiland, de komende tien dagen het domein van het filmfestival van Venetië. Dat, en de 3 meter hoge muur die is opgetrokken voor het palazzo del cinema om de rode loper aan het zicht te onttrekken. Het is een van de rigoureuze ingrepen van de organisatie om de 77ste Mostra Internazionale d’Arte Cinematografica zo veilig mogelijk te laten verlopen.

Dus zonder Italianen die al vanaf ’s ochtends vroeg in de brandende zon voor het paleis bi­vakkeren om bij de galapremière een glimp te ontwaren van een ster. Geen drommen mensen, zich verdringend voor een handtekening. Wie wil gillen of schreeuwen naar een ster, doet dat maar voor de televisie; de Rai zendt alles uit.

De toegangswegen tot het festivalcentrum, al sinds de terrorismedreiging standaard bewaakt door achter roadblocks geposteerde carabinieri met mitrailleur en metaaldetector, zijn nu ook toegerust met temperatuursluisjes (bij 37,5O of hoger geen toegang). Ook dat zal wennen. Mondkapjes zijn verplicht, eveneens buiten de maximaal halfvolle zalen. En wie invliegt uit niet-Europese oorden, Spanje of Groot-Brittannië, dient zich voorafgaand aan het vertrek én bij aankomst te laten testen.

Artistiek directeur Alberto Barbera verkondigde het al maandenlang: die 77ste editie van Venetië ging gewoon (of ongewoon) door. Er was de nodige scepsis: collega Thierry Frémaux van Cannes dacht dit jaar óók verbazingwekkend lang dat het virus een uitzondering zou maken voor zijn filmfeest. Maar ’s werelds oudste festival (al sinds 1932) hield wél vol, en fungeert nu ook als testcase voor de zwaar door het virus getroffen filmindustrie. Kan het weer? Als de 77ste editie straks afsluit met een fraaie winnaar (en geen besmettinghaard blijkt), is dat de tweede opsteker na de wereldwijde bioscooprelease van Tenet, waarmee Christopher Nolan en de Warner-studio de weg wezen voor de Hollywoodspektakelfilm. Het blijkt mogelijk: geld verdienen in die met gereduceerde zaalcapaciteit belemmerde bioscopen.

De grote Amerikaanse kwaliteitsfilms, die Venetië traditiegetrouw gebruiken als springplank naar kassucces en Oscarroem, ontbreken dit jaar. De studio’s durfden het nog niet aan en vonden het misschien ook wat vroeg, nu de Oscaruitreiking enkele maanden is uitgesteld. Dus geen Joker-spektakel, de publiekshit en Gouden Leeuw-winnaar van 2019. Waar directeur Barbera in de voorbije jaren bestand bleek tegen de immer aanwezige politieke druk om voor het oog van de wereldpers met een film van eigen bodem te openen, koos Venetië nu voor het eerst in ruim tien jaar weer eens een Italiaanse openingsfilm. Dat was het relatiedrama Lacci van cineast Daniele ­Luchetti, die met zijn ook in Nederland uitgebrachte films als Mio fratello è figlio unico (2006) en La nostra vita (2010) enige internationale reputatie geniet. Lacci kan bogen op wat Italiaanse acteeradel, onder wie hoofdrolspeler Alba Rohrwacher, maar dit stroperige melodrama over de knellende banden (lacci) in een ongelukkig huwelijk zal regisseur Luchetti vermoedelijk niet naar de Oscars voeren. De zaal waarin de eerste getemperatuurde bezoekers woensdagochtend aanschoven bleek zó leeg dat het virus enkel kans maakte als die aerosolen ook 10 meter kunnen overbruggen. In welke mate dit iets (zorgwekkends) zegt over het uitgedunde publiek van het festival, dat naast de filmindustrie en de filmpers ook gewoon kaartjes kopend publiek ontvangt, is nog ongewis. Vanwege de virusbeperkingen kiest het festival ervoor alle films veel vaker dan gebruikelijk te programmeren, in meer zalen.

Het enigszins provisorische programma in Venetië kent wel degelijk diverse aansprekende en veelbelovende namen. Gianfranco Rosi, die hier in 2013 als eerste documentairemaker de Gouden Leeuw won voor zijn film over de ringweg van Rome, Sacro GRA, dingt ditmaal mee naar de festivalhoofdprijs met zijn nieuwe documentaire Notturno. Ook Chloé Zhao is zo iemand: de naar de Verenigde Staten verkaste Chinese regisseur die naam maakte met haar films in en om indianenreservaten, zoals de rodeofilm The Rider. Inmiddels ook al gestrikt door Hollywood en ingezet als Marvel-regisseur (Eternals, begin 2021 in de bioscoop), presenteert zij in Venetië Nomadsland, met ­actrice Frances McDormand als een zestiger die tijdens de recessie álles verliest en door het hedendaags Amerika zwerft.

Iets van sterrengeweld is er al wel, op de eerste festivaldag, al was het maar omdat Tilda Swinton een ere-award mag ophalen. De Britse actrice is ook te zien in de later tijdens het festival vertoonde nieuwe korte film La Vox Humana van Pedro Almodóvar.  ‘Ik applaudisseer voor de vasthoudendheid van de festivalorganisatie’, sprak Cate Blanchett, de Australische juryvoorzitter van dienst.  ‘We móéten openen, op een veilige manier.’ 

Nederlandse films of regisseurs ontbreken, deze editie. Maar toch zal er Nederlands klinken in de zalen, in Jasmila Zbanic’ competitiefilm Quo Vadis, Aida? Het nieuwe drama van de Bosnische regisseur speelt zich af op de door Dutchbat beveiligde basis in Srebrenica. De Nederlander Raymond Thiry (Penoza) speelt majoor Rob Franken, de Vlaming Johan Heldenbergh kruipt in de huid (en achter de snor) van luitenant-kolonel Thom Karremans. Werd Venetië de afgelopen jaren op de eerste festivaldag consequent aangesproken op de wéér teleurstellende hoeveelheid vrouwelijke regisseurs in competitie (hooguit twee, vaak één), dit jaar worden alle records ­gebroken: acht van de achttien. Had niks met het beleid te maken, verklaarde directeur Barbera: ook dit moeizame jaar selecteerde Venetië selecteerde enkel op kwaliteit.

Wat doen de Nederlandse festivals?

Ook de Nederlandse internationale filmfestivals maken zich op voor hun met onzekerheden kampende aanstaande edities. 

Artistiek directeur Orwa Nyrabia van het International Documentary Filmfestival Amsterdam (Idfa): ‘We willen hoe dan ook een festival houden dat betekenisvol is voor het publiek en voor de filmmakers – dat is onze verantwoordelijkheid. Niemand weet hoe de situatie in november is wanneer het Idfa begint, dus we hebben meerdere scenario’s: in de zaal, online, een hybride editie.’ Er is géén gebrek aan nieuwe documentaires. ‘Bijna net zo veel inzendingen als vorig jaar, en de kwaliteit is uitzonderlijk hoog. Cinema leeft, ook nu. Wat opvalt, is dat het aantal aanvragen bij ons fonds voor onafhankelijke documentaires meer dan verdubbeld is ten opzichte van vorig jaar. Dat zegt wat: overal op de wereld ondervinden filmmakers problemen om financiering te vinden. De documentairewereld bestaat uit microbedrijven, het zijn geen studio’s met enorme reserves.’

Een van de hoofdgasten van het Idfa is de Italiaans-Amerikaanse filmmaker Gianfranco Rosi (Sacro GRA, Fuocoammare). Hij won al eens de Gouden Beer (in Berlijn) en de Gouden Leeuw (in Venetië), uniek voor een documentairemaker. In de competitie van Venetië draait zijn nieuwe documentaire Notturno, die hij in Syrië, Libanon en Irak opnam. 

Vanja Kaludjercic, de nieuwe artistiek directeur van het International Film Festival Rotterdam (IFFR), kende een vreemde start (ze liep de vorige editie al achter de schermen mee). En dan viert het festival komend jaar ook nog eens de vijftigste editie. Ook in Rotterdam wordt met meerdere festivalopzetten gewerkt. ‘Vorig jaar telde het festival 340 duizend bezoeken’, zegt Kaludjercic, ‘dat zal nu vast anders worden, maar ook met een verminderde zaalcapaciteit moeten we er staan. Het belang is groot. Niet alleen voor de filmmakers, maar ook voor het publiek.’

Ook hier geldt: genoeg nieuwe films. ‘De moeilijkheid zit ’m er vooral in die films nu al vast te leggen voor het festival. Niemand is op dit moment zeker van de levensloop van zijn film. Welke festivals gaan straks door, en hoe? Niemand kan dat met zekerheid zeggen.’

Toch verwacht Kaludjercic niet dat bijvoorbeeld de Tiger-competitie van IFFR in gevaar komt. ‘Misschien gaan we van zestien naar twaalf titels, die we dan vaker zullen vertonen.’ De aanvragen bij het aan het IFFR gelieerde Hubert Bals Fonds zijn, net als bij het Idfa, dit jaar bijna verdubbeld. ‘We merken aan alles dat de druk op filmmakers toeneemt.’

Eind oktober maakt IFFR de eerste programmaonderdelen van de aanstaande editie bekend. Aanstaande zondag presenteren Nyrabia en Kaludjercic in Venetië het door Idfa en IFFR opgezette Filmmakers at Risk-initiatief, een permanente organisatie die steun biedt aan politiek vervolgde filmmakers. 

Producent niet meer welkom op IFFR

De Braziliaanse filmproducent Gustavo Beck, die verbonden was aan meerdere filmfestivals en tot voor kort optrad als gastprogrammeur en curator voor het International Film Festival Rotterdam (IFFR), is door zestien vrouwen beschuldigd van seksueel misbruik en seksuele intimidatie. Dat blijkt uit een pas gepubliceerd onderzoeksartikel van de Braziliaanse website The Intercept, waarin meerdere gewelddadige vergrijpen op festivals in Argentinië, Duitsland, Brazilië en België gedetailleerd worden beschreven. Beck wordt er ook van beschuldigd zijn positie als curator te hebben misbruikt om zich als (co)producent op te dringen. IFFR zegt de banden met Beck te hebben verbroken nadat het festival afgelopen mei van de beschuldigingen op de hoogte was gesteld. Er zijn geen meldingen bekend van seksueel overschrijdend gedrag in Rotterdam tijdens het festival.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden