Veertig eeuwen kijken op u neer Hotel de Sully laat zien hoe de drie piramides van Gizeh zijn vastgelegd

OP 21 OKTOBER 1839, deze week 157 jaar geleden, vertrokken twee Franse schilders uit de haven van Marseille, met als bestemming Egypte....

Een maand later, op 21 november, arriveert het gezelschap in Caïro en reist door naar de piramides van Gizeh. Goupil-Fesquet heeft zich in het hoofd gezet een foto te maken van de piramide van Cheops. Onder de snoeiende Egyptische zon en met de archaïsche techniek moet het een bijna onmenselijke opgave zijn geweest. In zijn reisdagboek schrijft hij: 'Maar het leek mij een vernedering om naar Cairo terug te moeten keren zonder één herinnering aan de beroemdste monumenten ter wereld, ondanks het gefoeter van mijn reisgenoten die dreigden mijn camera in de Nijl te gooien.'

De beroemdste monumenten ter wereld - die uitdrukking getuigt vooral van een vooruitziende blik, want zo vreselijk beroemd waren de piramides op dat moment nog niet. Onder Napoleon ('veertig eeuwen kijken op u neer', het waren er 44), op wiens instigatie tussen 1809 en 1822 de Description de l'Égypte was uitgegeven, heetten de piramides van Gizeh nog de piramides van Memphis. In alle eerdere beschrijvingen, bijvoorbeeld die van de Nederlander Olfert Dapper, was van de Egyptische bouwwerken hooguit een vertekend en rudimentair beeld gegeven.

De daguerreotypieën van Goupil zijn verloren gegaan. De eerste foto's die in Gizeh werden gemaakt, hebben gediend als model voor een serie gravures die in 1841 onder de titel Excursions daguerriennes werd uitgegeven. Die gravures bestaan gelukkig nog, scherp en precies, maar je kijkt ernaar zoals je naar een onbegrijpelijke aantekening in een kantlijn kijkt.

Er zijn acht jaar voorbijgegaan wanneer de Franse schrijver Maxime du Camp in 1849 de eerste foto's maakt die wel bewaard zijn gebleven. Samen met zijn vriend Gustave Flaubert maakt hij een reis langs de Nijl. Als hij terugkeert in Parijs heeft hij tweehonderd negatieven gemaakt - volgens het procédé van de calotypie, een papieren negatief dat met was en een gevoelige emulsie werd ingesmeerd en waarvan vervolgens een positieve contactdruk kon worden gemaakt.

Op de tentoonstelling Les Trois Grandes Égyptiennes, in Hotel de Sully aan de rue St-Augustin in Parijs, is Du Camps opname van de piramide van Chefren het vroegste fotografische document. Wat een geweldig idee: een overzicht van de manier waarop de drie piramides van Gizeh de afgelopen anderhalve eeuw zijn vastgelegd, die van Cheops, van Chefren en van Mycerinus.

De tentoonstelling is het sterkst in zijn archeologische benadering, compleet met allerlei vergeten theoretici als de Schotse sterrenkundige Charles Piazzi Smyth, die het bewijs wilde leveren dat de piramides het werk waren van God zelf. In weerwil van het gebrek aan gegevens wilde Smyth aantonen dat de maatverhoudingen van de piramide van Cheops exact correspondeerden met die van de Stenen Tafelen van Mozes en de Ark van Noach. In 1865, gewapend met een batterij instrumenten, daalde hij met zijn vrouw Jessie af in het binnenste van de piramide van Cheops.

Het resultaat is een van de meest absurde foto's die in Parijs zijn te zien. In een donkere ruimte staat Jessie naast een enorme steen, die gevat is binnen een raamwerk van latten waarop een schaalverdeling is aangebracht. In het magnesiumlicht waarmee de foto tot stand is gekomen, is alleen een flard te zien van de ernst waarmee de hele onderneming moet zijn uitgevoerd: die van de negentiende-eeuwse pionier die naar de andere kant van de wereld is gereisd om de grondslagen voor zijn wereldbeeld te vinden.

Veertig eeuwen kijken op u neer. Dat zei Napoleon in 1798 tegen zijn soldaten, toen hij tijdens de Egyptische veldtocht bij Gizeh was aangekomen. Minstens een eeuw lang heeft het landschap er vervolgens vrijwel ongewijzigd bij gelegen: de enige variatie treedt op zodra de Nijl buiten haar oevers treedt en de piramides zich spiegelen in het water, zoals op de foto's van Adolphe Braum en Félix Bonfils. Enkele jaren later, als de dam bij Assouan is gebouwd, verdwijnt dit soort foto's uit de geschiedenis.

Wat ervoor in de plaats komt, wordt bepaald door de steeds toenemende stadsuitbreidingen van Caïro, waardoor de piramides steeds dichter bij de stad komen te liggen. Het toerisme begint te ontstaan, aanvankelijk nog in de onschuldige vorm van de negentiende-eeuwse stereofoto en de ansichtkaartachtige beelden van Francis Frith. Later, naarmate dieper wordt doorgedrongen in de twintigste eeuw en de piramides vanuit een hotelkamerraam kunnen worden gefotografeerd, wordt het steeds lastiger het beeld zo te componeren dat allerlei moderne overtolligheden er niet in voorkomen.

Als in 1993 de Engelse fotograaf Martin Parr het toneel betreedt, is aan touringcars niet meer te ontkomen en hebben de toeristen met hun camcorders en moneybelts definitief de macht overgenomen. Bij elke foto die ervan gemaakt wordt, veranderen de piramides meer in een decor.

Waar is dat precies begonnen? Misschien bij die foto van George Rodger uit 1941, waarop - de Tweede Wereldoorlog is in volle gang, maar de Raid on Rommel moet nog plaatsvinden - een thé dansant is georganiseerd. Ook alweer zo'n situatie die meer raadsels dan oplossingen laat zien: 55 jaren kijken op u neer. Wie het beeld van betekenis wil voorzien, raakt even vertwijfeld als die Schotse astronoom van honderd jaar geleden.

Toch goed dat Rodger zijn camera niet in de Nijl heeft gegooid.

Les Trois Grandes Égyptiennes; Hotel de Sully, Parijs, t/m 4 januari.

Alain D'Hooghe en Marie-Cécile Bruwier: Les Trois Grandes Égyptiennes. Les pyramides de Gizeh à travers l'histoire de la photographie. Marval, FF 395.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.