Veelzijdig speelbeest met lichte ironie

Haar actieradius als actrice was enorm, van getergde koninginnen tot wufte dames. Nieuwenhuijzen speelde in tragedies en musicals; luchtig in de zwaarte, serieus in haar frivoliteit.

Annet Nieuwenhuijzen in 1965, het jaar waarin ze met Rouw past Elektra haar eerste Theo d'Or won. Beeld anp

De eerste keer dat ik Annet Nieuwenhuijzen in een toneelstuk zag spelen, was het meteen goed raak. Het was in 1981 en ze was Martha in Edward Albee's Wie is er bang voor Virgina Woolf?, dat toen werd gespeeld door Het Publiekstheater (de voorloper van Toneelgroep Amsterdam), met Eric Schneider als tegenspeler.

Die rol was in de Nederlandse oerversie al eerder gespeeld door Ank van der Moer, maar Nieuwenhuijzen voegde er een nieuwe dimensie aan toe. De helleveeg die Martha van nature is, werd in haar interpretatie een zuigende, sarrende, vloekende, flemende maar ook intens eenzame vrouw. Nieuwenhuijzen en Schneider maakten er een van liefdespijn doortrokken echtpaar van.

Het bijwonen van die voorstelling was niet minder dan een openbaring - het toneelgordijn schoof wijd open.

Indrukwekkende carrière

De vrijdag op 85-jarige leeftijd overleden actrice Annet Nieuwenhuijzen had er toen al een indrukwekkende carrière op zitten, die later nog veel rijker en veelzijdiger zou worden. Ze werd ontdekt bij het studententoneel (ze studeerde Sociale en Politieke Wetenschappen) en debuteerde in 1953 bij de Haagse Comedie in Het uur der verrukking. Daarna speelde ze bij belangrijke Nederlandse toneelgezelschappen als Het Rotterdams Toneel, Globe, Het Publiekstheater en Toneelgroep Amsterdam.

In haar latere jaren vond ze regelmatig onderdak bij Het Toneel Speelt van haar kompaan en geestverwant Hans Croiset. Ook was ze te zien in enkele vrije producties, waaronder Melanie Klein en Adem van David Hare, samen met Sacha Bulthuis.

Twee maal won ze de Theo d'Or: in 1965 voor Rouw past Elektra van Eugene O'Neill en tien jaar later voor De goede mens van Sezuan van Bertolt Brecht. Haar actieradius als actrice was enorm: ze speelde getergde koninginnen in Griekse tragedies en wufte dames in Franse blijspelen. Ze was intens weemoedig in Tsjechov, en gehaaid in Moeder Courage. Niet voor één gat te vangen. In die zin is zij misschien nog wel het meest te vergelijkenmet een Grande Dame als de Engelse Judi Dench.

Moderne actrice

In het echt was ze nogal klein van stuk, maar eenmaal op het podium werd ze door een natuurlijke soort grandeur omringd - of ze nu vorstinnen of gekkinnen speelde. Als je één ding zou moeten noemen dat specifiek voor haar acteren is, is dat haar stem, waarmee ze nogal wat registers kon bespelen. Daarmee kon ze alles: brullen, fluisteren, je dood wensen of innig liefhebben - met een unieke rollende 'R' als stijlmiddel. En dan die oogopslag, van guitig naar intens droevig, soms vuurspuwend, dan weer schalks.

Ze was wat men in toneelkringen vaak een 'speelbeest' noemt, maar ook altijd met enige distantie en lichte ironie. Zo van: 'Ja, ik zeg dit wel en ik doe wel zo, maar ik ben het niet echt, hoor'. En dan toch voor elkaar krijgen dat je een avondlang honderd procent in haar personage blijft geloven. Annet Nieuwenhuijzen was in die zin haar hele leven lang een modern actrice. Lichtvoetig in de zwaarte, serieus in haar frivoliteit.

Prijzen

Haar veelzijdigheid blijkt ook uit de verrassende keuzes die ze soms maakte. Zo speelde ze met Eric Schneider in de musical Ja, ik wil en bij het Koninklijk Ballet van Vlaanderen in A little night music van Sondheim waarin ze het prachtige Send in the clowns zong. Ook deed ze mee aan De Club, een cabareteske revue met onder anderen Adèle Bloemendaal en Jenny Arean. Toen Gerardjan Rijnders in 1987 bij Toneelgroep Amsterdam aantrad, was ze niet te beroerd om in zijn montagestukken allerlei bizarre rollen te spelen, zoals in Bakeliet.

Voor haar rol in de verfilming van Judith Herzbergs Leedvermaak kreeg ze in 1989 een Gouden Kalf. Ook was vanaf 1980 de draagster van de Theo Mann-Bouwmeesterring, vanwege 'haar zuivere benadering van haar personages, zowel in het klassieke als het moderne repertoire'. In 1994 droeg ze de ring over aan Anne-Wil Blankers.

Wat televisiedrama betreft had ze een goede neus voor kwaliteit. Ze was heel erg goed als de lesbische Henriette in Bij nader inzien (1991) naar de roman van Voskuil en later ook in Oud Geld (1998) van Maria Goos waarin ze Guusje Bussink speelde. Met tegenspeler Eric van der Donk vormde zij toch een van de mooiste echtparen die er in het Nederlandse tv-drama te zien zijn geweest. Gedistingeerd, met hier en daar een prettig steekje los.

Annet Nieuwenhuijzen in 2008. Beeld anp

50 jaar toneel

Over haar privéleven is niet veel meer bekend dan dat ze de partner was van tv-presentator Kick Stokhuyzen, die in 2009 overleed. Daarna vond ze een nieuwe liefde bij de theaterhistorica en biografe Xandra Knebel met wie ze in 2012 trouwde. De laatste jaren leed ze aan dementie en was ze niet meer in het openbaar te zien.

Haar 50-jarige toneeljubileum vierde ze in 2003 met het toneelstuk Het licht in de ogen van Ger Thijs. In deze productie van Het Toneel Speelt speelde ze samen met Hans Croiset een toneelechtpaar op leeftijd dat thuis wacht, en wacht, op niets. Ze dromen over vroeger, de rollen die ze speelden, de triomfen die ze vierden. Maar de telefoon gaat niet meer, collega's gaan dood, werk blijft uit. Een stuk vol stekeligheden en venijn over 'dat heerlijke vak dat theater heet'. Nieuwenhuijzen speelde daarin de rol van Grace.

Grace: 'Als het stil geworden is om je heen, wordt het wel héél stil om je heen.' Nieuwenhuijzen destijds in een interview daarover: 'Toneelspelen - het is inademen en uitademen, en het is voorbij'.

Annet Nieuwenhuijzen in 1995. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden