'Veel meer blanke dan zwarte kids willen street' zijn'

Haar nieuwe roman On Beauty vertoont veel overeenkomsten met Howards End van E.M. Forster. De Engelse schrijfster Zadie Smith, Forster-fan en auteur van het spraakmakende White Teeth, vindt dat geen enkel bezwaar....

Haar moeder noemt haar 'the worst interview in the world', en ZadieSmith zelf zal dat niet tegenspreken, maar vanmorgen valt het mee. Vanoogcontact met de vragensteller komt het zelden, maar al na een paarminuten lijkt er enige dooi in te treden in de houding van de als ijzigbekend staande schrijfster - nadat ze zich vrolijk heeft gemaakt over eenfrontale botsing met een andere journalist, een dag eerder - dat wel.

We spreken over de roman Howards End (1910) van E.M. Forster, over wieSmith in het 'Woord van dank' bij haar roman On Beauty schrijft: 'Vanaf deeerste regel moge duidelijk zijn dat dit boek is geïnspireerd door mijnwaardering voor E.M. Forster, aan wie ik op de een of andere manier al mijnromans heb te danken.'

Smith is al haar leven lang een bewonderaar van Forster, maar het planom On Beauty in een aantal opzichten aan Howards End te relateren, kwam tothaar via een droom. Toen ze op een ochtend wakker werd, vertelde ze haarpartner, de dichter Nick Laird, dat ze een schitterend verhaal hadgedroomd, dat ze wilde uitwerken tot een roman. Naarmate ze meer van haardroom vertelde, begon het verhaal Laird akelig bekend voor te komen. 'Maarschat', zei hij toen ze was uitgesproken, 'dit klinkt als een vrijnauwkeurige samenvatting van Howards End.'

'Een verbijsterende ervaring', noemt Smith het. 'Ik had een paar jaartevoren Forster in Amerika gedoceerd, maar toen aan de hand van A Room WithA View, niet Howards End. Veel schrijvers zouden bij het besef van dieovereenkomsten waarschijnlijk besluiten het idee te laten varen, maar ikvond het juist wel leuk. Dat zal ook te maken hebben met het feit dat ikoriginaliteit niet zo vreselijk belangrijk vind. Ik ambieer niet per seiets geheel nieuws te willen schrijven.

'Als ik op lezingen jongeren met schrijfambitie spreek, valt het mealtijd op dat ze geobsedeerd zijn door het vinden van nieuwe ideeën. Alsofhet om een nieuw product gaat, dat je op de markt wilt brengen. Dat is infictie helemaal niet noodzakelijk en levert meestal ook niet deinteressantste boeken op.'

Heel dwingend zijn de overeenkomsten tussen Howards End en On Beautyoverigens niet, vindt Smith. 'Als ik er niet tegen de redacteuren van mijnuitgeverij over was begonnen, zouden ze het niet hebben opgemerkt. Bijnaniemand denk ik.' Om er, niet bij wijze van excuus maar terverduidelijking, aan toe te voegen dat het allerminst ongebruikelijk is eenboek te modelleren naar een werk dat je bewondert.

'Last Orders van Graham Swift verwijst naar As I Lay Dying van WilliamFaulkner, Bridget Jones is een variatie op Pride and Prejudice. Voor mijis Howards End een soort oertekst'. Het is een erg goed boek overEngeland en over twee families met een conflict, zoals er veel boeken zijnmet een romantisch thema, die je kunt herleiden tot Romeo en Julia. Maarik wilde geen statement maken, het was veel meer een instinctief proces.Ik beleefde er gewoon veel plezier aan.'

On Beauty is een campusroman, gesitueerd op een fictieveNoord-Amerikaanse universiteit, en vooral opgebouwd uit de verwikkelingenen conflicten tussen twee families: het liberale gezin Belsey en het veeltraditionelere gezin Kipps. Aan de hand daarvan werkt Smith, net alsForster, een aantal ideeën uit over sociale klassen en individueleverantwoordelijkheid, waarbij ze niet duidelijk een standpunt inneemt, wanteen didactische of politieke roman vindt ze niet interessant. 'Zoals ookForster zich daar niet mee bezig hield. Net als hij bewonder ik typischEngelse eigenschappen als ambivalentie en distantie.'

De geest van Forster zal tijdens het hele gesprek aanwezig blijven,zoals hij ook overal in On Beauty opduikt, al transponeert SmithForsteriaanse ingrediënten graag naar haar eigen universum. EenBeethoven-concert wordt bij haar een Mozart-uitvoering, een verlorenparaplu een verloren discman, een kantoorklerk uit de arbeidersklasse eenwerkloze zwarte rapper.

Van een aantal terloopse verwijzingen ontkent Smith overigens dat ze diemet opzet in haar boek heeft verwerkt. Wanneer Howard Belsey met zijnuniversitaire collega's aan een vergadertafel zit, staat er: 'Howard's endof the table.' Overduidelijk een grapje voor de toegewijde lezer, nietwaar?

'Nee echt', lacht Smith, 'dat had ik zelf niet eens in de gaten.Sterker, pas nadat ik twee weken met het boek bezig was, werd ik mij ervanbewust dat een van de hoofdpersonen Howard heet. Maar ik geef eerlijk toe:ik heb me altijd de Engelse literatuur binnen willen schrijven, en dit iseen heel vulgaire en nadrukkelijke manier om dat te doen. Ik heb bij hetschrijven nu eenmaal altijd, bewust of onbewust, grote voorgangers in mijnachterhoofd. Misschien komt dat doordat ik nog jong ben - en zal dat ooitveranderen.'

Ondanks die ambitie heeft Smith, die algemeen wordt beschouwd als eenvan de grote jonge talenten in de Britse letteren, bij eerdere gelegenhedente kennen gegeven dat ze de fysieke en mentale kracht ontbeert om eenwerkelijk groot schrijver te worden. Was dát dan een grap?

'Nee hoor, ik meen dat wel degelijk, want het valt niet te ontkennen datik lui ben, geestelijk lui vooral. Maar weet je, goede boeken komen vaakmin of meer toevallig tot stand, dus misschien kom ik toch nog eens metiets echt goeds.'

In Howards End speelt het Engelse klassensysteem een centrale rol. InOn Beauty lijkt dat inmiddels enigszins vermolmde instituut nieuw leven teworden ingeblazen door het fenomeen etniciteit: waar bij Forsterkantoorbediende Leonard Blast droomt van een entree in de Engelse middleclass, is het in On Beauty de gekleurde rapper Carl die via de Belseys eenbaantje aan de universiteit krijgt. Tegelijk droomt de beschermd opgevoedeLevi Belsey van een bestaan als rapper.

Smith: 'Levi wil authentiek zijn en denkt dat te bereiken door zich eenworking class-identiteit aan te meten. Ik denk dat miljoenen jongeren naareen vorm van authenticiteit streven en dat dat losstaat van ras enhuidskleur. Er zijn volgens mij zelfs veel meer blanke dan zwarte kids diestreet willen zijn.'

De figuur van Levi behoort tot de levendigste in het boek, niet in delaatste plaats door zijn charmante pogingen de taal van de straat tespreken. Smith heeft slecht nieuws voor wie denkt dat hij daarin zoukunnen slagen. Wat Levi's taalgebruik betreft heeft ze zich voor een deelgebaseerd op de kennis van haar jongste broer Ben, die onder de naam DocBrown actief is als rapper. Maar échte straattaal heeft ze Levi niet inde mond gelegd. 'Dat zou voor de gemiddelde lezer volstrekt onbegrijpelijkzijn geworden. Wat Levi spreekt is een zwaar afgezwakte MTV-versie van destraattaal die bijvoorbeeld mijn broer bezigt. Anders had ik voetnotenmoeten plaatsen.'

Hoewel On Beauty qua plot in eerste instantie meer gestoeld is op eenleeservaring dan op een leefervaring, blijkt dat laatste wel een rol vanbetekenis te hebben gespeeld. Dat blijkt als Kiki ter sprake komt, dezwarte, uit Florida afkomstige vrouw die Howard trouwt en via hem in eenvrijwel geheel blanke omgeving belandt. Zodra de naam van Kiki valt, begintSmith spontaan over haar moeder, een Jamaicaanse die met een Engelsmantrouwde.

'Veel mensen streven ernaar in een hogere sociale klasse terecht tekomen, maar verliezen daarbij iets dat hun heel dierbaar was. Mijn moederwerd in Engeland sociaal werkster. Vrijwel al haar collega's zijn blank.Als ze in hun gezelschap verkeert, heerst er een totaal andere sfeer danwanneer ze met andere zwarte vrouwen bij haar thuis in de keuken zit. Hetis alsof er dan ineens een veel grotere vrijheid heerst. In veel opzichtenis de zwarte cultuur een stuk natuurlijker dan de blanke. Europa is ergformeel. Mensen zeggen nooit wat ze menen, ze liegen, zijn hypocriet, laf,niet in staat plezier te maken, van seks te genieten. Dat geldt overigensook allemaal voor mijzelf en mijn leven.'

Haar opmerkingen doen denken aan het interview dat ze enkele maandengeleden gaf aan een Amerikaans tijdschrift, waarin ze zich snerend uitlietover Engeland - waarop uiteraard de complete Engelse pers over haar heenviel. Smith zucht. 'Ach, dat gesprek ging over de kwaliteit van de Engelsetelevisie, en dat hebben ze vervolgens misvormd tot mijn mening over heelEngeland. Ik ben eerlijk gezegd wel gek op veel van die typisch Engelseeigenschappen. Waarom zou je altijd en overal de waarheid moeten spreken?Ook dat formele staat me wel aan: ik houd er niet van als mensen in demetro tegen me beginnen te praten. Laten we eerlijk wezen: ik ben zelfdoor en door Engels. Ik zou nooit, zoals Salman Rushdie, naar de VerenigdeStaten kunnen verhuizen.'

Niettemin beschouwt ze haar tijdelijke verblijf in de Verenigde Staten,enkele jaren geleden, als een van de gelukkigste perioden in haar leven.Een jaar lang doceerde ze literatuurwetenschap en creative writing aan deuniversiteit van Harvard, wat belangrijke rol speelde bij de totstandkomingvan On Beauty.

Smith vertrok overigens niet naar Amerika to get away from it all maarjuist to get back to it all. Ze vond het als tiener en jonge twintiger algeweldig om in Cambridge te studeren, en de mogelijkheid opnieuw binnen depoorten van een universiteit actief te zijn, leek haar fantastisch. Ze werdniet teleurgesteld.

'Eigenlijk zie ik On Beauty als een plezierige bijkomstigheid van datjaar aan Harvard, niet als het belangrijkste. Het werken met een groepgeweldige jongeren gaf me nieuwe vitaliteit. Ik kreeg weer zin in hetschrijverschap, waar ik vóór die tijd op uitgekeken dacht te zijn. Enwerken met andere mensen - zo heb ik nu voor het eerst ervaren - kanontzettend bevredigend zijn. Het is moeilijk om niet sentimenteel te wordenals ik erover praat, maar aan het eind van de cursussen die ik gaf, had ikhet gevoel dat we met z'n allen veel hadden geleerd en waren gegroeid. Alsin een Amerikaanse film, hahaha.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden