achtergrond Schrikbeeldtheater

Veel dystopische taferelen omtrent de mensheid in het theater

Het is het tegenovergestelde van de utopie: de dystopie, een afschrikwekkend toekomstbeeld. In het theater kunnen we daar de komende tijd volop van genieten.

#niksteverbergen van De Verleiders gaat over hoe bedrijven als Facebook en Google omgaan met onze gegevens. Beeld Raymond van Olphen

Kent u dat gevoel? Toen ik een tijdje terug begon met hardlopen en op internet een trainingsschema had opgezocht, kreeg ik wekenlang advertenties te zien van fysiotherapeuten met speciale tarieven voor hardlopers. En na een paar privémails over financiële zaken kreeg ik opeens allemaal aanbiedingen voor ‘goedkope’ leningen. Dan bekruipt je dat beangstigende gevoel: wie kijken hier eigenlijk allemaal mee?

Iets anders: vorig jaar presenteerde een tikje geschifte Chinese wetenschapper de (volgens hem) eerste genetisch gemanipuleerde baby die nooit hiv kan krijgen. Tegelijkertijd toerden hologrammen van overleden artiesten als 2Pac en Maria Callas over de wereld.

Beide ontwikkelingen zijn op zich heuglijk. Maar wat als het fout gaat, als deze technologie een kleine groep mensen of bedrijven exorbitant veel macht geeft, als hun algoritmen zo slim blijken dat ze levensgevaarlijk worden? Nou, dan bevinden we ons in een dystopie, het tegenovergestelde van een utopie, een afschrikwekkend toekomstbeeld.

De dystopie is een literair genre, met George Orwells 1984 (1949) en Brave New World (1932) van Aldous Huxley als bekendste klassiekers. Moderne varianten zijn er ook genoeg: van The Hunger Games en The Walking Dead tot The Handmaid’s Tale. Al deze boeken, films en series tonen een toekomstige wereld in verval, waarin onderdrukking aan de orde van de dag is en menselijke emoties aan banden worden gelegd. Ook in het theater kunt u de komende tijd genieten van de ondergang van de mensheid (zie het kader bovenaan deze pagina). Een voorstelling kondigde zich al aan in het tv-programma De wereld draait doorDe Verleiders (een theatergroep met onder anderen George van Houts en Pierre Bokma) spelen komende tijd hun zelfgeschreven #niksteverbergen, een mix van maatschappelijk geëngageerd cabaret en toneel over ‘big data’, niet in een verre toekomst, maar gewoon nu.

Waarom willen mensen dit graag zien? Natuurlijk, de verhalen bevatten vaak spannende elementen, al hebben we het dan vooral over spektakelfilms. Maar ook in het theater zijn er redenen genoeg om naar deze worstcasescenario’s te gaan kijken. 

1. We griezelen graag om onze angsten onder controle te houden

De mens is een angstig diertje. Door naar fictieve uitvergrotingen van onze angsten te kijken, kunnen we deze een beetje onder controle houden. Huxley schreef een satire waarin hij met zeer reële angsten uit zijn tijd aan de haal ging: massaproductie en -consumptie resulteerden in een wereld zonder liefde, gezin, kunst of vrije wil; een wereld waarin baby’s door machines worden geproduceerd. Orwell idem dito. Zijn 1984 verscheen net na de Tweede Wereldoorlog en is in wezen een kritiek op de vele valse beloften van totalitaire regimes als het nazisme en stalinisme. Zijn wereld is die waarin ‘big brother is watching you’. 

Beeld NTjong

De nu heersende angsten draaien om klimaat, terrorisme en, in mindere mate, privacy. Over dat laatste gaat de voorstelling #niksteverbergen. Wat doen techreuzen als Facebook en Google met onze gegevens? Wat doen ze met hun macht? Mij een fysiotherapeut aansmeren, ja, maar het kan erger. Volgens De Verleiders is het schrikbeeld van 1984 anno nu de verontrustende realiteit. Zij, de handelaren in big data, bepalen wat jij koopt, ziet en denkt. In hun voorstelling tonen De Verleiders hoe dat gaat.

Het gaat evenwel fout als de makers satire en werkelijkheid door elkaar gaan halen, zoals gebeurde toen zij op televisie hun fantasieën als werkelijkheid presenteerden. Een dystopie is per definitie fictie, net als de utopie: een onmogelijke werkelijkheid. Zodra iemand de satire als waarheid gaat verkondigen, dan is dat vooral angst zaaien.

2. De belofte van een nieuw begin

Wat nou als we helemaal opnieuw mogen beginnen? Dat moet voor veel doemdenkers een aansprekend idee zijn, dat niet toevallig besloten ligt in elke dystopie. Want als het laatste het grimmige eindpunt van een samenleving voorstelt, dan ligt daarin ook de mogelijkheid van een nieuw begin verborgen. Op een perverse manier verlangt elk mens naar een soort apocalyps, omdat hij dan automatisch verlost is van de loodzware verantwoordelijk voor deze gammele wereld. De jeugdvoorstelling (12+) Revolutions van NTjong onderzoekt dit idee.

Die gaat over een stelletje jongeren dat er helemaal klaar mee is. Hologrammen, VR-ervaringen en een robot als baas van Nederland regeren hun dagelijks leven. Het enige waarover iedereen zich zorgen maakt, is zijn persoonlijke ‘kredditscore’, die bepalend is voor je verdere levensloop. Met gevaar voor eigen leven proberen deze jonge rebellen een revolutie te ontketenen en de wereld te ‘resetten’. Alleen, wie zegt dat daarmee alle problemen zijn opgelost?

Brave New World 2.0. Beeld Noord Nederlands Toneel

3. Het kan altijd erger

Wie vindt dat die Chinese arts een grens had overschreden met zijn genbaby, of wie bang is, zoals George van Houts, dat de geheime diensten iedereen afluisteren, kan troost vinden in een goede, nare dystopie: ja, het is heel erg nu, maar gelukkig hebben we nog altijd geen babyfabrieken. Het kan altijd erger.

Brave New World 2.0 wil zo’n troostende ervaring bieden. Regisseur Weizman vroeg toneelschrijver Rik van den Bos om Huxleys verhaal finaal te herschrijven. Het werd een ode aan de muur, het prikkeldraad, de spyware en het afweergeschut. De vraag die de makers stellen: ‘Wordt de wereld door technologische ontwikkelingen een betere plek, of vergroten deze voornamelijk de al bestaande ongelijkheid tussen de haves en de have-nots?’ De personages in het stuk werken voor Humanite, ‘een toonaangevend bedrijf in communicatie en emotie-software.’ Iedereen is verstrikt geraakt in een wereld van efficiëntie en controle. Wie niet mee doet, wordt verbannen. Een van de producten die Humanite maakt, is een rouwrobot, een troostalgoritme voor wie het even te kwaad krijgt in die geoptimaliseerde wereld. Hoog nodig, want de mensen zijn vergeten hoe ze elkaar moeten troosten. Zo ver is het in onze wereld gelukkig nog niet gekomen. Wij hebben geen algoritmen nodig. Wij hebben theater.

Drie keer dystopisch theater

23/2 gaat in Theater aan het Spui in Den Haag Revolutions van Het Nationale Theater en NTjong in première, een ‘young adult-voorstelling’ van regisseur Noël Fisher, gebaseerd op de roman 1984 van George Orwell. 

Vanaf maart is het multidisciplinaire spektakel Brave New World 2.0 te zien bij het Groningse Noord Nederlands Toneel in samenwerking met Club Guy & Roni, Asko|Schönberg en Slagwerk Den Haag. Première 9/3, Stadsschouwburg Groningen.

De voorstelling #niksteverbergen van De Verleiders gaat 22/2 in première  in Koninklijk Theater Carré, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden