Vasquez toont hoe literatuur open wonden zichtbaar kan maken

Twee politieke moorden bepaalden de Colombiaanse geschiedenis. In zijn nieuwe roman maakt Juan Gabriel Vásquez de nog altijd niet geheelde trauma's zichtbaar.

Je bent niet goed bezig met die boeken van jou, Vásquez. Er zit te weinig engagement in, je gaat de problemen van Colombia uit de weg. Dit verwijt krijgt Juan Gabriel Vásquez in 2005 voor de voeten geworpen door Carlos Carballo, een sleutelpersonage uit zijn nieuwe roman, De vorm van ruïnes. Carballo fundeert zijn oordeel vooral op De informanten, de roman waarmee Vásquez toen net was doorgebroken. Daarin besteedt de schrijver nauwelijks aandacht aan Jorge Eliécer Gaitán, de populaire liberale leider die in 1948 op klaarlichte dag in Bogotá werd vermoord, waarna er een volksopstand uitbrak die een van de gewelddadigste periodes uit de geschiedenis van Colombia zou inluiden.

Ook Carlos Carballo's vader, een mateloze bewonderaar van Gaitán, liet die dag het leven, luttele uren na de moord op de charismatische politicus. Zijn zoon lag toen nog in de luiers. Jaren later vertelde zijn grootvader hem dat zijn vader was gestorven in de overtuiging dat de moordenaar van Gaitán niet in zijn eentje had gehandeld. Vanaf dat moment heeft Carlos nog maar één doel in zijn leven: achterhalen hoe de vork precies in de steel zat.

De vorm van ruïnes

Fictie.
Juan Gabriel Vásquez.
Uit het Spaans vertaald door Brigitte Coopmans.
Signatuur; 517 pagina's; euro 24,99.

Carlos ontdekt parallellen met de moord op John F. Kennedy en, vooral, met de moord op Rafael Uribe Uribe, de liberale generaal en politicus die in 1914 op gruwelijke wijze om het leven was gebracht door twee timmerlieden en die later model zou staan voor kolonel Aureliano Buendía uit Márquez' Honderd jaar eenzaamheid. Carlos is ervan overtuigd dat de twee ambachtslieden Uribe in opdracht van conservatieve hotemetoten hadden omgebracht. Dat was ook de opvatting van Marco Tulio Anzola, de jonge advocaat die kort na de moord op Uribe in dienst werd genomen door diens familie om te onderzoeken wat de ware toedracht van de moord was. Anzola stortte zich als een bezetene op zijn taak en wist een berg aan compromitterende getuigenissen te verzamelen. Maar bij het geruchtmakende proces moest zijn visie op de gebeurtenissen het uiteindelijk toch afleggen tegen de officiële versie, die luidde dat de twee timmerlieden zelfstandig hadden gehandeld.

Anzola legde zijn complottheorie vast in een boek. Dat zou al snel in de vergetelheid raken, maar Carlos leest het vele jaren later met rode oortjes. Hij wil ook zo'n boek, om te laten zien dat zowel de moord op Uribe als de moord op Gaitán van hogerhand werd bekokstoofd.

Met zijn complottheorie betoont Carlos zich de evenknie van Anzola. Maar hij mist diens schrijftalent. Daarom vraagt hij Vásquez om het boek te schrijven dat hij zelf graag had willen schrijven. Maar die ziet Carlos aan voor een monomane complotdenker en bedankt voor de eer.

Vásquez verhuist naar Barcelona en vergeet de hele kwestie. Wanneer hij jaren later terugkeert naar Colombia komt hij via een omweg toch weer in contact met Carlos en duikt hij in het door hem verzamelde materiaal. Na een aantal lange gesprekken geeft hij zich ten slotte gewonnen: hij zal het boek gaan schrijven.

Maar De vorm van ruïnes is natuurlijk vooral Vásquez' boek geworden. Minutieus en meeslepend brengt hij de twee belangrijkste politieke moorden uit de Colombiaanse geschiedenis en de mogelijke verbanden daartussen in kaart. Daarnaast beschrijft hij, in de voetsporen van zijn Spaanse collega's Javier Cercas (Soldaten van Salamis) en Javier Marías (Jouw gezicht morgen), stap voor stap de grillige weg die hem naar deze historische gebeurtenissen voerde en hem ook confronteert met zijn verse vaderschap en zijn schrijverschap.

Met deze dubbele agenda maakt Vásquez niet alleen trauma's zichtbaar die nog altijd niet tot rust zijn gekomen (niet in Colombia, niet in hemzelf), maar benadrukt hij ook dat de literatuur een eigen, onnavolgbare manier heeft om de open wonden van het verleden zichtbaar te maken.

Carlos Carballo kan tevreden zijn. Goed bezig nu, die Vásquez.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden