PostuumVangelis (1943-2022)

Vangelis, voor altijd verbonden aan die ene triomfantelijke melodie

De eigengereide Griekse componist experimenteerde met synthesizers en schreef baanbrekende soundtracks. Zijn laatste album, een soundtrack voor ruimtevaartorganisatie Nasa, was een kroon op zijn werk.

Robert van Gijssel
Vangelis in 1982. Beeld ANP / Mary Evans Picture Library Ltd.
Vangelis in 1982.Beeld ANP / Mary Evans Picture Library Ltd.

Het is de tragiek van de artiest met een allesoverheersende hit. Al heeft je carrière eindeloos veel meer omvat, en is je kunst gedurende decennia alle kanten opgeschoten, je zult in de herinnering voortleven aan de hand van die ene klassieker.

De naam van de Griekse componist Vangelis, die donderdag op 79-jarige leeftijd overleed, is voor eeuwig verbonden aan Chariots of Fire, de herkenningsmelodie van het gelijknamige sportdrama uit 1981 van regisseur Hugh Hudson. Vangelis schreef het stuk als een strijdlied, met een triomfantelijke melodie die menselijke overlevingsdrang moest verklanken. De film ging over een Joodse sporter die, aan de vooravond van de Holocaust, rende om aan vooroordelen te ontsnappen. De bombastische, in jubelende synthesizers verankerde muziek van Vangelis sleepte hem over de finish.

De soundtrack was baanbrekend omdat Vangelis ermee bewees dat je een historisch drama prima kon voorzien van elektronische, zelfs futuristische muziek. Vangelis zou later verklaren dat hij Chariots of Fire had geschreven als eerbetoon aan zijn vader, die ook een hardloper was. In 1982 werd zijn emotionele soundtrack bekroond met een Oscar.

Aphrodite’s Child

Evángelos Odysséas Papathanassíou, die zich om begrijpelijke redenen liever Vangelis liet noemen, begon zijn muziekcarrière in de progressieve rock van de jaren zestig en zeventig. Hij groeide op in Athene en vormde in 1967 de band Aphrodite’s Child, met zanger Demis Roussos. Vangelis speelde keyboards en fluit, en vooral het psychedelische album 666 uit 1972 werd wereldwijd geprezen.

Toch boterde het niet tussen de bandleden. Vangelis zocht graag het experiment met nieuwe, vooral elektronische geluiden, terwijl Roussos en de andere bandleden juist wat laagdrempeliger pop wilden maken om internationaal hitsucces af te kunnen dwingen. Vangelis had ook niets met de rockromantiek van dat tijdperk: hij dronk niet en gebruikte geen drugs. Hij vond de popwereld suf en saai. De band viel uit elkaar, al bleef Vangelis de muziek produceren van met name Demis Roussos.

Blade Runner

De componist wijdde zich daarna aan een oude liefde: het schrijven van soundtracks. In de jaren zestig had Vangelis als jong muziektalent al wat scores gecomponeerd, met zijn eerste collectie elektronische orgels. Hij pakte de draad weer op, ook omdat hij het fijn vond om alleen en monomaan te werken aan eigenwijze muziek. Beroemd werd zijn hypnotiserende muziek voor de Franse natuurdocumentaires l’Apocalypse des Animaux (1973) en vooral Opéra Sauvage (1979). Vangelis, die autodidact was en naar eigen zeggen geen notenschrift kon lezen, ontwikkelde bij dit filmwerk een zeer herkenbare sound, van pulserende synthesizers naast piano en ander klassiek snarenspel.

Hij vervolmaakte zijn hybride geluid in zijn latere, grote successoundtracks Chariots of Fire en vooral in het briljante Blade Runner, uit 1982. Zijn compositie voor die laatste sciencefictionfilm, van regisseur Ridley Scott, was dystopisch, dreigend en hallucinant, en geldt als cultklassieker en meesterwerk van de moderne filmmuziek, dat nog altijd verbijsterend hedendaags klinkt.

Vangelis keerde sporadisch nog wel terug naar de hitlijsten. Midden jaren zeventig leerde hij de zanger Jon Anderson van de rockband Yes kennen. Ze vormden het gelegenheidsduo Jon & Vangelis, en scoorden in de vroege jaren tachtig een paar aanzienlijke popsuccessen met de singles Find My Way Home, I Hear You Now en State of Independence. Dat laatste nummer zou later nog een discohit worden voor zangeres Donna Summer. Toch liet Vangelis zijn filmwerk zwaarder wegen. Hij componeerde in de jaren negentig en nul soundtracks voor regisseurs als Oliver Stone (Alexander, 2004) en Roman Polanski (Bitter Moon, 1992), en schreef veelvuldig voor ballet- en theaterproducties.

Laatste meesterstuk

Vangelis, die zelden interviews gaf en over zijn privéleven niets prijs gaf, sloot zijn carrière – en naar nu is gebleken ook zijn leven – af met een laatste meesterstuk. Voor de ruimteorganisatie Nasa componeerde hij in 2021 een soundtrack bij de reis van de ruimtesonde Juno naar de gasplaneet Jupiter, en het album Juno to Jupiter was een kroon op het werk van de componist. Vangelis combineerde donderende en weidse klassieke orkestmuziek en sopraanzang van de Roemeense diva Angela Gheorghiu met mystieke synthesizers, die afkomstig leken uit een ver zonnestelsel; een adembenemende score bij een onbevattelijke ruimtereis die de magie van het universum in meeslepende melodieën en een soort oerknal van geluid probeerde te vatten.

Voor zijn nabestaanden moet Juno to Jupiter ook een troostrijk grafschrift zijn: de nagedachtenis aan de componist zoeft voor altijd door het heelal, als een muzikale ruimtesonde genaamd Vangelis.

3 x Voor altijd Vangelis

Infinitude
Vangelis schreef in 2016 een soundtrack bij de reis van de Europese ruimtesonde Rosetta, als ode aan de wetenschap. De muziek is zwaar aangezet en zwelgt in verwondering over de eindeloosheid. In het stuk Infinitude sleuren donkere synthesizers, strijkers en bassende stemmen je dwars door het heelal.

Tales of the Future
Het verval van de mensheid klinkt door in de duistere soundtrack van Blade Runner, de dystopische sciencefictionfilm uit 1982. In Tales of the Future kermt de doodenge stem van Vangelis’ oude vriend Demis Roussos in het Arabisch.

Inside our Perspectives
In het mooiste stuk van het album Juno to Jupiter lijkt een schel trompetje vanaf de planeet Jupiter te roepen naar de kleine Nasa-ruimtesonde Juno, die langzaam maar zeker dichterbij komt. Daarna golft een bassynthesizer door het weidse panorama en horen we zo’n typische, triomfantelijke Vangelis-melodie die het menselijk vernuft lijkt te bejubelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden