Review

Van Riet schetst genuanceerd beeld van Joodse Ordedienst

Frank van Riet schrijft gedetailleerd en genuanceerd over de Joodse Ordedienst in Kamp Westerbork. De historicus is opvallend mild over de mannen van de Ordedienst. De benaming 'Joodse SS' wijst hij van de hand.

Ad van Liempt
OD'er Hans Margules sluit wagon. Beeld NIOD/Herinneringscentrum Kamp Westerbork
OD'er Hans Margules sluit wagon.Beeld NIOD/Herinneringscentrum Kamp Westerbork

De Joden moesten in de Tweede Wereldoorlog niet alleen hun eigen ondergang financieren; in het doorgangskamp Westerbork moesten ze bovendien zélf de orde bewaren. Dat was het werk van de Joodse Ordedienst (OD), eerst bestaande uit vooral Duitse en later uit merendeels Nederlandse Joden. Het duivelse systeem functioneerde naar tevredenheid van de SS-leiding, maar het wekte de woede van de Joodse gevangenen, zoals Handelsblad-journalist Philip Mechanicus in zijn kampdagboek In Depot (Polak & Van Gennep, 1964) noteerde: 'De Joden in het kamp duiden hen aan met: de Joodse SS. Zij zijn gehaat als de pest, men zou menigeen hunner levend kunnen villen, als men zou durven.'

Frank van Riet
De bewakers van Westerbork
Non-fictie
Boom; 300 pagina's; euro 24,90.

Ook dit ongekend pijnlijke onderdeel van de jodenvervolging in Nederland is nu gedetailleerd beschreven. Frank van Riet, politieagent én historicus, die eerder het optreden van de Rotterdamse politie in de bezettingsperiode bestudeerde, heeft zich jarenlang beziggehouden met de ordebewaking in die bizarre stad op de Drentse hei, 500 bij 500 meter, waar soms wel vijftienduizend mensen korte tijd woonden, tot ze werden afgevoerd naar de vernietigingskampen.

De bewakers van Westerbork heet zijn boek.

Aanvankelijk speelde een detachement van de Koninklijke Marechausse een belangrijke rol in die bewaking; het begeleidde de Joden van en naar het station van Hooghalen. Toen de NS eind 1942 een aftakking van de spoorlijn tot in het kamp had aangelegd, scheelde dat in het werk: de Ordedienst kon daarna de bewaking binnen het kamp wel alleen af, en de marechaussee kon zich beperken tot de buitenbewaking.

De OD groeide mee met het tempo van de deportaties, tot 182 man in april 1943, van wie 106 Nederlandse Joden. Het was niet moeilijk vrijwilligers te vinden: iedereen besefte dat een baantje als bewaker de kans op een langer verblijf in het kamp bevorderde. Garanties waren er natuurlijk niet: uiteindelijk is het merendeel gedeporteerd, meer dan 160 in totaal. De meesten gingen naar Theresienstadt en hadden daarmee een iets grotere kans op overleven dan andere Joden, die in Sobibor of Auschwitz (waar onder anderen Mechanicus de dood vond) terechtkwamen. Ze moesten niet alleen hun vuile werk doen op het perron van Westerbork waar meestal op dinsdagmorgen de deportatietrein werd volgestouwd. Soms werden ze ingezet bij het verslepen van zieke en behoeftige Joden uit Amsterdam.

In januari 1943 was het de OD die de psychiatrische patiënten en geestelijk gehandicapten uit de inrichting Het Apeldoornsche Bos in vrachtwagens en later in treinwagons moest laden - een van de gruwelijkste taferelen uit de hele oorlog. Waarom ze dat deden? Een van hen, Werner Bloch, schreef in een terugblik dat ze het deden om erger te voorkomen: 'We meenden dat het beter was door een OD'er de trein te worden ingeduwd dan bloedend van de klap met een geweerkolf op transport te moeten gaan.'

OD'er als brandweerman in Westerbork. Beeld NIOD/Herinneringscentrum Kamp Westerbork
OD'er als brandweerman in Westerbork.Beeld NIOD/Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Tegenzin

Dat standpunt vond weinig weerklank bij de ooggetuigen. Philip Mechanicus schrijft over een oploop in het kamp, veroorzaakt door het bericht dat er verse groente zal worden uitgedeeld: 'OD'ers gaan met hun volgevreten, zinnelijke koppen langs en om de hoop heen als wolven om een troep paarden: waar kunnen we er een uitsleuren? Ogen vervuld van haat en walging, de mensen staan verstard.'

Er zijn wel aanwijzingen dat de meeste OD'ers hun werk met bittere tegenzin deden, dat sommigen onopvallend probeerden Joden te helpen. Volgens Bloch moesten de OD'ers die het beulswerk in Apeldoorn hadden verricht dagen bijkomen van de doorstane ellende.

Toen de Canadezen op 12 april 1945 Westerbork kwamen bevrijden, waren er nog rond de 900 Joden aanwezig, van wie 32 leden van de Ordedienst, 14 Nederlanders en 18 Duitsers. Ze mochten allemaal na verhoor naar huis, op één na, de commandant, Arthur Pisk, op dat moment 53 jaar. Hij was van oorsprong handelaar in dameshoeden en kwam al in 1940 naar Westerbork, toen nog opvangplaats voor Duitse vluchtelingen. Hij had volgens Mechanicus het uiterlijk van een zeerover, compleet met Hitlersnorretje, en hij gedroeg zich lomp en vijandig ('hoofd van de Joodse Gestapo').

Frank van Riet - De bewakers van Westerbork Beeld
Frank van Riet - De bewakers van WesterborkBeeld

Frank van Riet schetst een veel genuanceerder beeld en komt met verklaringen van ooggetuigen en ondergeschikten die begrip voor zijn positie hebben en zeggen dat hij sommige bevelen van de kampleiding saboteerde of anders op menselijke wijze toepaste. Het strafrechtelijk onderzoek dat tegen Pisk is ingesteld, leidde niet tot vervolging, hij kreeg zelfs een getuigschrift mee en vestigde zich met vrouw en zoon in Heemskerk.

Van Riet is opvallend mild voor de mannen van de Ordedienst. Hij wijst de benaming 'Joodse SS' van de hand. Hij schrijft: 'Overlevingscollaboratie is weliswaar minder zwaar, maar ook niet passend. Als er toch een stempel op de OD gedrukt moet worden, dan is 'overlevingsparticipatie' een betere term.

Een vreselijk woord, dat hopelijk snel weer verdwijnt. Als Mechanicus een graf zou hebben gehad, zou hij zich erin hebben omgedraaid. Hij omschreef, als inwoner van kamp Westerbork, de kamppolitie gewoon zo: 'Leuke jongens, die OD'ers. Ze worden in het kamp gehaat, en vervloekt tot in het gebeente.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden