Van muziek tot tv-series en reclames, Martin Scorsese maakte het allemaal

Martin Scorsese is bekend als maker van klassieke speelfilms. Maar hij doet meer. Veel meer. Zijn invloed strekt zich uit van muziek tot tv-series en reclames. En hij redt de cinema.

Scorsese. Beeld Paramount

Filmindustrie

Filmrestauratie en -conservering

In 1980 schreef Scorsese een open brief aan zijn collega's wereldwijd: 'Alles wat we doen is zinloos, want al ons werk verdwijnt.' Hij doelde op de vergankelijkheid van het filmmateriaal en de noodzaak tot conservering. Dit leidde in 1990 tot de oprichting van The Film Foundation, een stichting die 'de filmgeschiedenis wil behouden' en waaraan grootheden als Francis Ford Coppola, Steven Spielberg, Wes Anderson en Ang Lee zich hebben verbonden. In samenwerking met filmmusea, archieven en productiemaatschappijen worden films gerestaureerd en geconserveerd. Dat zijn er nu ruim 600. In de Nederlandse bioscopen waren het afgelopen jaar oogverblindend mooi gerestaureerde versies te zien van Gone With The Wind (Victor Fleming, 1939) en Once Upon a Time in the West (Sergio Leone, 1968).

Once Upon a Time in the West

The World Cinema Project

Belangrijk onderdeel van het programma van The Film Foundation is het World Cinema Project, dat inmiddels 28 films uit 20 landen heeft 'veiliggesteld'. Het betreft films uit relatief onbekende filmlanden uit veelal Oost-Europa, Azië en Afrika. Daaronder uiteenlopende titels als The Boys from Fengkuei (1983, Hou Hsiao-hsien, Taiwan), Sayat Nova (De kleur van granaatappels, 1969, Sergei Paradzjanov, Armenië) en Black Girl (1966, Ousmane Sembène, Senegal). Van die films heeft de Amerikaanse dvd-distributeur Criterion inmiddels twee boxen uitgebracht met elk zes films.

The Boys from Fengkuei

Documentaires over film

Wie zelf eens iets van het enthousiasme van Scorsese over zich heen wil krijgen, moet kijken naar zijn tweedelige persoonlijke documentaireserie over de Italiaanse film en de Amerikaanse film: Il mio viaggio in Italia (1999) en A Personal Journey with Martin Scorsese Through American Movies (1995). In de eerste vertelt hij, op zijn bekende razendsnelle wijze, over zijn jeugd en hoe en waar hij zijn eerste films zag, thuis, op een kleine tv. Beter dan wie ook weet hij duidelijk te maken welke verpletterende indruk die films op hem maakten. Wie na het zien niet direct naar Vittorio De Sica's meesterwerk Umberto D (1952) gaat kijken, heeft geen hart. De vier jaar eerder gemaakte docu over de Amerikaanse film, geschoeid op dezelfde leest, is wellicht iets minder meeslepend, maar ook die doet de kijker geregeld naar adem happen.

Il mio viaggio in Italia

Tv-industrie

Commercials

Omdat Scorsese louter enthousiasme kent en geen schaamte, maakte hij in zijn leven ook vele commercials. Hoofdafnemer van zijn werk is creditcardmaatschappij American Express, waarvoor hij meerdere spotjes opnam; in dat van 2006 speelde hij bovendien zelf de hoofdrol. Minstens zo beroemd zijn twee commercials voor (Emporio) Armani, die hij in 1986 draaide met cameraman en Oscarwinnaar (Days of Heaven) Néstor Almendros. Een van zijn laatste klussen: een reeks spotjes voor het casino City Of Dreams in de Filipijnen en Shanghai, waaraan acteurs Robert De Niro en Leonardo DiCaprio tegen een honorarium van bijna 12 miljoen euro per persoon hun medewerking verleenden. Budget dat Scorsese ter beschikking stond: ruim 60 miljoen euro.

Scorsese in een door hemzelf gemaakt spotje voor American Express.

Tv-series

Scorsese bemoeide zich al vroeg in zijn carrière met het medium dat toen nog als tamelijk taboe gold onder zijn collega's. Hij maakte in 1986 een aflevering voor de reeks Amazing Stories. Daarna volgden (muziek)documentaires voor tv en in 2010 was hij executive producer (zeg maar: initiatiefnemer en geldschieter) van de serie Boardwalk Empire, over de ritselende politicus en zakenman Enoch Thompson (Steve Buscemi), die meegroeit met de opkomende maffia in tijden van de Amerikaanse drooglegging. En vorig jaar verscheen Vinyl, over de New Yorkse muziekscene, waarvan Scorsese samen met Rolling Stones-zanger Mick Jagger aan de basis stond. Hij regisseerde zelf de dubbellange eerste aflevering, het hoogtepunt. De serie werd niet het gehoopte succes, sommige muziekcritici betwistten de historische correctheid en een al bijna in gang gezet tweede seizoen werd afgeblazen.

Steve Buscemi in Boardwalk Empire.

Muziekindustrie

Muziekfilms en concertregistraties

De scheidslijn tussen muziekdocumentaires en concertregistraties is bij Scorsese niet altijd even duidelijk. Zijn eerste muziekfilm, The Last Waltz is de registratie van het afscheidsconcert van The Band op Thanksgiving 1976. De vele gastoptredens, van onder anderen Bob Dylan, Van Morrison en Joni Mitchell, maakte de in 1978 uitgekomen film voor een groot rockpubliek interessant. De muziek (die in veel gevallen later nog is ingespeeld) klinkt nog altijd prachtig. Maar de interviews van Scorsese, en dan vooral dat met de dronken The Band-pianist Richard Manuel, zijn het aanzien nauwelijks waard. Bij de dertig jaar later gemaakte film Shine a Light, over The Rolling Stones, is het precies andersom. Hier zijn de documentaire-elementen het sterkst. Scorsese geeft bijvoorbeeld een aardig inkijkje in de psyche van controlfreak Mick Jagger, maar filmt in het kleine Beacon Theater in New York zo dicht op de band dat de allesverbindende kracht van hun muziek niet goed tot uiting komt.

Joni Mitchell met The Band in The Last Waltz.

Muziekdocumentaires

Scorsese houdt zoals de meeste babyboomers vooral van klassieke rock-'n-roll en gebruikte Phil Spector-pop en Eric Clapton-rock al in de soundtrack van Mean Streets (1973). Zeker na The Last Waltz, een documentaire over het afscheidsconcert van rockband The Band, leek hij ook de aangewezen man voor een docu over Bob Dylan. Die kwam er uiteindelijk in 2005. Het monumentale No Direction Home vertelt het verhaal van Bob Dylan van zijn geboorte in Minnesota tot aan zijn mogelijk geveinsde motorongeluk in 1966. De verteller is Bob Dylan zelf, die geïnterviewd wordt door zijn manager Jeff Rosen. Even minutieus gaat Scorsese als archivaris te werk in de eveneens voor televisie gemaakte documentaire over George Harrison: Living in the Material World (2011). Het lukt Scorsese om deze toch altijd wat op de achtergrond gebleven Beatle als een grootheid neer te zetten, die niet alleen voor de Fab Four maar ook voor de popgeschiedenis van de jaren zeventig en tachtig van grote waarde was.

Bob Dylan in No Direction Home.

Bluesserie

Martin Scorsese Presents The Blues is een zevendelige documentaireserie of 'muzikale reis' door de geschiedenis van bluesmuziek uit 2003. Elke aflevering had een andere regisseur, Scorsese tekende voor de eerste: Feel Like Going Home. Minstens zo indrukwekkend als de in kwaliteit toch wat wisselende filmreeks, is het bijbehorende, gelijknamige boek. Daarin geeft Scorsese prijs dat zijn liefde voor deze muziek is terug te voeren op de blues als oorsprong van de rock-'n-roll waarmee hij is opgegroeid. Ook vertelt hij dat 'muziek een sleutelrol in mijn leven en werken speelt'. 'Als ik een film voorbereid, komt die pas tot leven wanneer ik de muziek erbij hoor. Door de muziek zie ik alles pas echt voor me.'

BB King in Martin Scorsese Presents the Blues.

Videoclips

Vreemd, dat Scorsese, zo druk altijd met popmuziek, nauwelijks videoclips op zijn naam heeft staan, al zit daar wel de klassieker bij van de beroemdste artiest van zijn tijd: Bad van Michael Jackson. Het was het titelnummer van de plaat die het megasucces van Thriller moest opvolgen, en dat aardig deed. De videoclip werd een 18 minuten durende film, met een West Side Story-achtige danswedstrijd, opgenomen in een metrohalte in Brooklyn.

Michael Jackson in Bad.

Lees verder

Het ruige New York van Scorsese aan de hand van zijn films

Niemand legde de veranderende tijdgeest beter vast dan Martin Scorsese in zijn films met New York als decor. De Volkskrant ging kijken wat er nog van over is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.