AchtergrondSocial distancing in de popcultuur

Van Michael Jackson tot Frozen: zelfisolatie avant la lettre

Beeld Philip Lindeman

Sociale onthouding is diepgeworteld in onze populaire cultuur. Een overzicht van muzikanten, films, liedjes en kunst die de ander graag op afstand houden.

Handen schudden, omhelzen, zoenen, concerten, voetbalwedstrijden, koopzondagen, kroegavonden, volle schappen toiletpapier: het lijkt inmiddels een leven geleden, flarden uit een ander universum. Nu moeten we uit elkaars buurt blijven. En als we dan toch in elkaars buurt zijn, mogen we elkaar niet aanraken. Een cordon sanitaire van anderhalve meter voor iedereen. Social distancing is, zoals president Donald Trump het verwoordde, ‘like, the hottest term there is’. (Een tikkeltje ongelukkige term is het overigens wel. Physical distancing dekt de lading eigenlijk beter - dat heeft dan weer social isolation tot gevolg. Maar goed, misschien is dit niet het moment voor deze discussie.) 

Hoe vervelend en onwerkelijk deze weken of maanden ook zijn, in kunst en cultuur zijn afzondering, het ontwijken van sociaal contact en mensenvrees al eeuwen vaste waarden. De geïsoleerde schrijver, de eenzame kunstenaar, de briljante maar onbegrepen muzikant. Sociale onthouding is diepgeworteld in onze (populaire) cultuur en niet alleen in de usual suspects als De pest van Albert Camus, of De stad der blinden van José Saramago. Van Elsa tot Edward Hopper, van Jack Nicholson tot Michael Jackson: ook zij gingen ons, ieder op hun eigen manier, voor. De les die ze ons leren: we zijn niet alleen. 

As Good As It Gets (1997)

Jack Nicholson speelt de onhebbelijke, chagrijnige, mensenhatende schrijver Melvin Udall, een bouwpakket van angststoornissen en dwangneurosen. Zijn beproefde methode om mensen uit zijn buurt te houden is door onaardig tegen ze te zijn, zo min mogelijk zijn huis uit te komen en wanneer hij dat toch doet –  zo valt al te zien in de trailer – zichzelf letterlijk in allerlei bochten te wringen om menselijk contact te vermijden. Udall heeft ook smetvrees. Bij een bezoek aan een chic restaurant, waar een colbert verplicht is, reikt de maître hem een jasje aan. Udall deinst terug. ‘Nee, dat ga ik niet aantrekken. En voor het geval je het wilde vragen: je mag me ook niet injecteren met de pest.’ 

Comedians in Cars Getting Coffee (2018)

Comedians in Cars Getting Coffee.

Mensenvrees, misantropie, sociaal ongemak: het zijn de vaste kwelgeesten van menig komiek. In Comedians in Cars Getting Coffee (Netflix) rijdt Jerry Seinfeld met collega-grappenmakers rondjes in dure auto’s, drinkt koffie en praat met ze over het vak en hun levens. In de aflevering met Louis C.K. varen de twee komieken een stuk over de Hudson in de boot van C.K. ‘Ik ben hier gek op’, zegt C.K. Hij gebaart om zich heen: ‘Ik ben de enige hier.’ Later vertelt Seinfeld over zijn jeugd. ‘Weet je wat het eerste was wat ik als kind zei? Laat me met rust.’ C.K. lacht, klapt in zijn handen. ‘Dat is geweldig.’ ‘Is dat niet het mantra van stand-upcomedy?’ stelt Seinfeld de retorische vraag. C.K. bevestigt: ‘Leave me alone, okay?’

Frozen (2013)

Elsa in Frozen

Soms, als je iets voor de honderdduizendste keer ziet, kun je opeens tot een inzicht komen. Frozen gaat in eerste instantie over Elsa en haar zusje Anna en de avonturen die ze meemaken et cetera. Maar de kern van het verhaal is dat Elsa over zeer sterke toverkrachten beschikt. Ze kan sneeuw en ijs maken en daarmee waanzinnige trucs doen, maar omdat ze die magische krachten niet onder controle heeft, dompelt ze per ongeluk heel het koninkrijk onder in een permanente winter. Om haar naasten te beschermen trekt ze zich terug en leeft ze afgezonderd in haar paleis. Alleen daar kan ze volledig zichzelf zijn, één met haar toverkrachten die ze lekker kan ‘laten gaan’. Dit tot groot verdriet van haar zusje Anna, die eigenlijk het liefst alleen maar sneeuwpoppen met haar wil maken. Telkens wanneer Anna toenadering zoekt, wijst Elsa haar af. Neem de reprise van het liedje Voor het eerst na al die jaren, waarin Anna zingt: ‘Je hoeft me niet te beschermen! Ik ben niet bang! Sluit me niet meer buiten, Elsa. (...) Bange tijden zijn voorbij, want voor het eerst na al die jaren, sta ik aan je zij!’ Maar Elsa duwt haar zusje weer weg: ‘Je bedoelt het goed, maar breek met mij. Hier ben ik alleen, maar wel alleen en vrij.’ 

Michael Jackson - Leave Me Alone (1989)

De invloed van Michael Jackson op de populaire cultuur is ongeëvenaard. Ook wat sociale onthouding betreft was The King of Pop zijn tijd lichtjaren vooruit. In het openbaar droeg hij geregeld mondkapjes en zijn hit Leave Me Alone ging weliswaar niet over de andere mensen in de supermarkt, maar blijkt een ideale soundtrack bij het leven in 2020.

Lucky Luke

Lucky Luke

De man die sneller schiet dan zijn schaduw verkiest eenzaamheid boven gezelschap. Aan het eind van elk avontuur vertrekt Lucky Luke met de noorderzon, slechts in het gezelschap van zijn paard Jolly Jumper. De bijbehorende soundtrack van Pat Woods kan iedereen dromen: ‘I’m a poor lonesome cowboy / I’m a long long way from home / And this poor lonesome cowboy / Has got a long long way to roam.’ De tekst die de aftiteling niet haalt is nog veelzeggender voor deze mensenontwijkende cowboy. ‘I’m a poor lonesome cowboy / But it doesn’t bother me / ’Cause this poor lonesome cowboy / Prefers a horse for company.’ Wat in deze tijd ook een verstandige instelling is.

Beeld Philip Lindeman

X-Men

Het X-Men-universum zit vol gemankeerde helden die zijn verstoten door de maatschappij en eigenlijk constant in een sociaal isolement verkeren op hun speciale mutantenschool. Maar één gemuteerde superheld heeft het bijzonder zwaar te verduren. Als de zilverharige Rogue fysiek contact maakt met iemand, absorbeert ze de herinneringen en fysieke kracht van diegene. Soms kan dat van pas komen, bijvoorbeeld als iemand zijn autosleutels kwijt is of als de wereld moet worden behoed voor kwaadaardige schurken, maar het grootste gedeelte van de tijd mag Rogue dus niemand aanraken, wat haar liefdesleven niet bepaald goeddoet.

Joy Division

Tikkeltje misleidende bandnaam, want zo veel vreugde valt er nou ook weer niet te bekennen in het oeuvre van Ian Curtis cum suis. In 1980 bracht de band het nummer Isolation uit, dat veertig jaar na verschijnen actueler is dan ooit. ‘Surrendered to self preservation / From others who care for themselves / A blindness that touches perfection / But hurts just like anything else / Isolation, isolation, isolation.’

Marilyn Manson

Zanger Marilyn Manson heeft niet bepaald het vriendelijkste uiterlijk. De zelfbenoemde ‘antichrist superstar’ is lid van de Church of Satan en, als je zijn voormalige liefde Dita von Teese mag geloven, ook geen makkelijke kerel om een relatie mee te hebben. Manson was zo op zichzelf dat hij het volgens bekenden van het stel niet eens doorhad toen Von Teese haar spullen had gepakt en hun huis had verlaten. Dat Manson een expert  in zelfisolatie is, blijkt wel uit een fragmentje uit een interview dat een legendarische status op het internet verworven heeft. De interviewer vraagt Manson, die een zonnebril draagt, wat hij nou probeert te ontwijken: ‘De dag of de zon?’ Het antwoord van Manson: ‘Mensen.’

Simon and Garfunkel - I Am a Rock (1966)

Het prachtige I Am a Rock van Simon and Garfunkel gaat over iemand die zichzelf van de wereld afschermt opdat hij niet meer kan voelen en dus niet meer gekwetst kan worden. (‘Ik heb geen behoefte aan vriendschap, vriendschap veroorzaakt pijn. Het is lachen en liefde wat ik veracht.’) Het nummer werd in 1965 geschreven door Paul Simon en later met Art Garfunkel uitgebracht. 55 jaar verder klinkt vooral het laatste couplet ijzingwekkend actueel. ‘Ik heb mijn boeken. En mijn poëzie om me te beschermen. Ik ben gehuld in mijn harnas. En verstop me in mijn kamer, veilig in mijn baarmoeder. Ik raak niemand aan en niemand raakt mij aan. Ik ben een rots. Ik ben een eiland.’

Edward Hopper

Edward Hopper, Western Motel, 1957.Beeld Getty

De quarantainemaatregelen in de VS waren nog maar een paar dagen oud toen de Amerikaanse schrijver Michael Tisserand een viertal foto’s van schilderijen van Edward Hopper twitterde met de woorden: ‘Wij zijn nu allen Edward Hopper-schilderijen.’ Inderdaad, de eenzaamheid en verlatenheid in werken als Nighthawks (1942), Eleven A.M.(1926) , Western Motel (1957) en Morning Sun (1952)  zijn voelbaarder dan ooit. Hopper overleed ruim vijftig jaar geleden, maar nu voelt het alsof de verf op zijn schilderijen nog niet eens is opgedroogd.

Rapunzel (2010)

Ze wordt al een ‘socialeonthoudingicoon’ genoemd. Rapunzel (natuurlijk gebaseerd op een eeuwenoud sprookje) weet als geen ander hoe het is tegen je zin thuis opgesloten te zijn. In de Disneyfilm zien we Rapunzel het leven leiden dat we nu allemaal leiden: puzzelen, knutselen en voor de honderdste keer een doekje over het aanrecht halen. Een opmerkzame en vlijtige twitteraar zette op een rijtje wat Rapunzel de hele dag doet, naar aanleiding van het liedje ‘Begint het leven vandaag voor mij’. Komt-ie: vloer vegen, schrobben, boenen, ramen lappen, kleren wassen, boek lezen – misschien twee of drie – gitaar spelen, breien, koken, mezelf afvragen: begint het leven vandaag voor mij? O ja, waarom Rapunzel in die toren zit opgesloten? Omdat haar kwaadaardige stiefmoeder haar wil beschermen voor al het slechte en gevaarlijke in het koninkrijk. Dat koninkrijk heet overigens corona, maar dat terzijde.

Beeld Philip Lindeman

Curb Your Enthusiasm

Larry David in Curb Your Enthusiasm.

Eigenlijk is vrijwel de hele serie Curb Your Enthusiasm (in Nederland te zien bij HBO op Ziggo) een studie in mensenontwijkend gedrag, met hoofdpersoon Larry David – misschien wel de grootste misantroop ter wereld – die van de ene in de andere ongemakkelijke sociale situatie terechtkomt. Niet bepaald een mensenmens, getuige zijn uitspraak ‘Ik vind menselijk contact weerzinwekkend.’ Maar één aflevering uit het nieuwste seizoen is bijzonder leerzaam. Larry heeft helemaal geen zin met een oude bekende af te spreken en is ten einde raad. Een vriend vertelt dat hij onlangs een kennis zag met een Make America Great Again-pet op en meteen niet meer in zijn buurt wilde komen. Dat brengt Larry op het idee naar zijn afspraak ook een MAGA-pet op te doen. Het werkt: al binnen een paar tellen verzint zijn lunchpartner een smoes en gaat ervandoor.

Safe (1995) 

Julianne Moore in Safe.

Een welgestelde dame (Carol, gespeeld door Julianne Moore) in een welgestelde buurt krijgt van de ene op de andere dag last van onverklaarbare klachten. Hoesten door uitlaatgassen, ademproblemen tijdens een babyshower, een bloedneus in de kapsalon, dat soort feestelijkheden. Carol blijkt allergisch te zijn geworden voor allerlei alledaagse chemicaliën. Naarmate de film vordert isoleert Carol zich steeds meer van de wereld, loopt ze rond in een speciaal pak en verhuist uiteindelijk naar een commune voor mensen met soortgelijke problemen. Alleen al de trailer van Safe is angstaanjagend en niet per se het ideale escapisme voor dit moment.

Uitgesloten

Veel films, boeken en muziek haalden dit overzicht niet, om volstrekt arbitraire redenen. Bijvoorbeeld de film Demolition Man (waar het wc-papier op is en mensen elkaar niet aanraken), of Into the Wild (het waargebeurde verhaal over Chris McCandless, die in zijn eentje de natuur in trekt om zo de maatschappij te ontvluchten), of het debuutalbum van Bon Iver (volledig in afzondering geschreven), Rita Hovink (Laat me alleen) of The Police (Don’t Stand So Close to Me). The Aviator (met Leonardo DiCaprio als smetvrezende Howard Hughes) en About a Boy (‘Every man is an island’) ook niet. Het liedje Virus, van Mind over Matter ook niet, evenmin als de film Bubble Boy (over een jongen zonder immuunsysteem) en Robin van Persie in bijna alle belangrijke wedstrijden van het Nederlands elftal. 

Beeld Philip Lindeman

Tijd zat om te swipen, maar kun je nog daten in tijden van corona? ‘Quarantaine is de ultieme test’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden