Beschouwing

'Van mensachtig tot marionet, van brutaal tot ingetogen of alles tegelijk'

Terug van weggeweest: mensbeelden. Museum De Fundatie wijdt er nu een tentoonstelling aan. Kijken naar beeld én bezoeker: zie, de mens.

Beeld Cigdem Yuksel

Voor tekenaars die een goede plaats zoeken om de mens te bestuderen, hier drie tips: ga naar de dierentuin, naar een geboortekliniek óf ga naar een expositie met figuratieve sculpturen. Nergens zie je mensen zo openlijk en expressief op iets buiten zichzelf reageren als daar - en ja, ik zeg dit zonder ironie.

Dringen

Dat van die dierentuin is bekend; het spiegelen van dierengedrag wekt prachtige scènes op. En tegenover baby's verandert iedereen in een over-acterende chimpansee. Maar onlangs bezocht ik de expositie van de jonge figuratieve beeldhouwster Lotta Blokker in De Fundatie in Zwolle. Buiten stond de rij tot om de hoek, binnen was het dringen.

De bronzen mensfiguren van Blokker, (bijna) levensgroot en realistisch zonder afgietsels te zijn, leidden niet alleen tot hardop gevoerde intieme gesprekken ('Ik hield haar hand vast toen het gebeurde, ik voelde het leven er zo uit glijden'); de bezoekers waren het bestuderen net zo waard als de geëxposeerde beelden.

Beeld Cigdem Yuksel

Geëmotioneerde mensen

Hier stonden geen neutrale kijkers, maar soms hevig geëmotioneerde mensen. Vaak het hoofd in de hand, met in zichzelf gekeerde of droeve blik. Bezoekers leken zich totaal te verliezen in de beelden - ondanks de drukte - en van het gewoonlijke museale schuifeltempo van gemiddeld 9 seconden per kunstwerk (ja, dat is uitgezocht) bleef niets heel. Een meisje wreef over haar eigen armen en schouders, alsof ze daarmee het graatmagere beeld dat daar levensecht kleumend op de grond lag, kon verwarmen.

En ineens schoot me te binnen: een dergelijk oprecht en openlijk vertoon van medeleven in een museum zag ik ruim tien jaar geleden voor het laatst, bij een expositie van de Australiër Ron Mueck. Die toonde, in een tijd dat conceptuele video's nog de boventoon voerden, tot op de teennagels en hoofdharen levensechte (maar steevast veel te grote of veel te kleine) mensbeelden van polyester en kunsthars. Het was alsof de aliens waren geland; wij bezoekers herkenden onszelf in een nieuwe vorm én verbaasden ons er hardop over. Eén van de beelden was, hyperrealistisch, 5 seconden daarvoor bevallen van een rodekroterig kind. Met open mond gaapten we naar dit oertafereel, alsof het volkomen nieuw was.

Beeld Cigdem Yuksel

Van mensachtig tot marionet

De mens is terug. Museum De Fundatie gaf met Lotta Blokker een voorzet voor de expositie die daar nu afgelopen weekeinde is geopend: In Search of Meaning - mensbeelden in globaal perspectief. Samengesteld door Anne Berk, kunsthistorica en -critica voor onder meer het blad Kunstbeeld en Het Financieele Dagblad en niet toevallig ook opgeleid als beeldhouwster. Zij werkte jarenlang aan dit project, een selectie van ruim twintig kunstenaars uit de hele wereld die vanuit de menselijke figuur vertrekken. Met deze tentoonstelling geeft ze een internationaal vervolg aan de expositie Bodytalk, ruim tien jaar geleden in museum Beelden aan Zee.

Drie verdiepingen worden in Zwolle bevolkt met bronzen, zijden, kunstharsen, houten en gipsen figuren, van meer dan levensgroot en grotesk tot klein en knuffelbaar. Van mensachtig tot marionet, van brutaal tot ingetogen of alles tegelijk. Zoals de polyurethaan-schuimen gezagsdragers van Folkert de Jong (succesvol kunstenaar sinds zijn eerste figuratieve beeld in 2001) die levensgroot, zwartgeblakerd en grijnzend in een kader van balken zijn opgespietst - alsjeblieft.

(Tekst loopt door onder afbeelding)

Maatje 40

De Duitser Stefan Balkenhol (1957) snijdt misschien wel de meest 'normale' mensfiguren uit hout: mannen in overhemd en bandplooibroek, vrouwen met maatje 40, die weinig bijzonders doen. Ze staan te wachten, doen een stijf dansje en kijken elkaar net niet aan; zoals bij dit beeld Paar (1999), gesneden uit een in tweeën gespleten boomstam. Balkenhol maakte zich los van zijn leermeester, de minimalist Ulrich Rückriem ('Der Stein bleibt der Stein') in een tijd, jaren tachtig, dat de mensfiguur taboe was. De traditie was onderbroken, zei Balkenhol. 'Ik moest de figuur opnieuw uitvinden'.

Minimalisme en conceptualisme

Dat werd tijd. De figuratie is al zo'n jaar of vijftien, twintig bezig aan een rustige terugkeer in de kunsten in het algemeen, maar de grotere musea wagen zich er nog niet vaak aan.

Toch is sinds de eeuwwisseling het taboe eraf en het lijkt, in retrospectief, vreemd dat dat zo lang heeft kunnen bestaan. Zeker de beeldhouwkunst heeft lang last gehad van het besmette fascistische en communistische idioom. Van onverschrokken, gespierde, voorwaarts strevende mensfiguren die - vaak op enorme schaal - de pleinen, musea en propagandaposters bevolkten.

Denk aan Noord-Korea en u weet precies hoe hardnekkig dat idioom is. Het minimalisme en het conceptualisme maakten er schoon schip mee. Zo radicaal, dat in een standaardwerk over beeldhouwkunst uit de jaren zestig (Beyond Modern Sculpture van Jack Burnham, tot diep in de jaren tachtig verplichte kost) geen enkele mensfiguur meer voorkwam, tenzij als robot of cyborg.

Beeld Cigdem Yuksel

Langzame terugkeer mensfiguren

Dat besmette imago is verdwenen in de tweetrapsraket die de nieuwe eeuw inluidde: het verdwijnen van de grote ideologieën met de val van de Muur in 1989, gevolgd door de aanslagen van 11/9 in 2001. Zo uitgesproken zijn over wat 'goed' en wat 'slecht' is lijkt sindsdien ook in de kunsten naïef en kortzichtig. Langzaam, langzaam aan keerden de mensfiguren weer terug. De Belgische beeldhouwer Johan Tahon zegt het in de catalogus van deze expositie zo: 'Ik zocht menselijk contact. Ik zat barstensvol vragen en dan word je geconfronteerd met iemand die strepen schildert!' Die iemand was Daniel Buren, conceptuele oppermeester.

De geschiedenis hielp een handje. En ook: de video- en de performancekunst, waarin júist veel mensen voorkwamen. Soms naakt, vaak urenlang, vaak van heel dichtbij, tot in de oorschelp en op de huid.

Globalisering

Maar wat het meest hielp: de globalisering. In wat tot voor kort zonder schroom de 'niet-Westerse' landen werden genoemd, was de mensfiguur überhaupt nooit verdwenen. Ik denk aan een bezoek met een groep kunststudenten aan de South African National Gallery in Kaapstad, midden jaren negentig. De conceptuele en ironische haarkloverij van de studenten uit Nederland raakte daar ineens kant noch wal.

De afrekening met apartheid, de inauguratie van Mandela; het werd door hedendaagse kunstenaars verbeeld in tableaus met talloze menselijke figuren, op doeken, in projectie en als tientallen poppen in de zalen. Wat wij mensen zijn en meemaken, hoe kon dat beter verbeeld worden dan door... een mens?

Dus: zie, de mens, zei Pilatus - en wie ook maar een vage notie van de Bijbel heeft, weet hoe dubbelzinnig die uitspraak was. Een mens, een symbool, wat zien we? Ga maar eens op je gemak ervoor staan, nu het weer mag en kan: zonder gene van dichtbij kijken naar de frêle, van roze zijde genaaide figuren van de Chinese Lin Tianmiao bijvoorbeeld. Drie keer beeldde ze haar vader af; een uitgemergeld mannetje met dunne billen en een kromme rug. De drie zijn bekleed met zijde die rafelt en als extra lappen huid afhangt of afgestroopt om de enkels lubbert. Deerniswekkend is het, je denkt met angst aan je eigen ouders, als je die nog hebt.

Clichés

Of juist de krachtige Virgin of Light (2011) van Elisabet Stienstra: een hurkende vrouw van eikenhout, de ogen in extase omhoog gericht, die haar vulva openspreidt van waaruit gouden stralen waaieren. Erotiek is ver te zoeken, deze vrouw is een krijger. Kwetsbaarheid, humor, twijfel, introspectie, woede, groepsdruk - er is niets dat de menselijke figuur niet kan uitdrukken.

Dat is heel erg veel. Het is een beetje jammer dat dat voor de samenstelster nog niet genoeg is. Niet de beelden per stuk, maar de expositie als geheel en de catalogus bezwijken bijkans onder de ontwikkelingen en bedoelingen die in deze mensfiguren moeten worden gelezen. Want het 'in globaal perspectief' uit de tentoonstellingstitel betekent niet alleen dat de kunstenaars uit de hele wereld komen; Anne Berk wil ook graag dat we alle mondiale sociaalmaatschappelijke ontwikkelingen van de afgelopen halve eeuw erin terugzien. De pastorale teksten halen de wereldeconomie erbij, het individualistische Westen versus het collectieve Oosten (over clichés gesproken), de teloorgang én de terugkeer van religie, de maakbaarheid van het lichaam - die uitleg kan het wonderlijke van deze mensfiguren die echt in de verste verten geen mensen zíjn, weleens in de weg zitten.

Beeld Cigdem Yuksel

Vrijheid

Vorige week werd, in het door sneeuw overvallen Saoedi-Arabië, door een geestelijke het verbod op het maken van sneeuwpoppen uitgesproken. Lijken te veel op mensen, mag niet volgens de Saoedische interpretatie van de islam.

Misschien is dat wel de grootste vrijheid die in deze beelden is vervat en die door geen kunsttheoretische schriftgeleerde meer kan worden ingedamd: de vrijheid om naar de eigen soort te kijken, op aanraakafstand, en daar om te zuchten én te lachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden