Van megalomane proportie

De actualiteit roept soms een universeel verhaal in herinnering, dat in de kunsten vorm kreeg. In deze rubriek aandacht voor deze ‘archetypes’ van het nieuws....

Rutger Pontzen

Hoe groot moet een monument zijn om enige indruk te maken? Vijf meter? Tien? Twintig? Allemaal te klein, als het aan de Senegalese president Abdoulaye Wade ligt. Hij kwam uit op 49 meter. Dan heb je pas wat. Vorige week werd het in Dakar onthuld.

Het was gelijk omstreden: te duur want 20 miljoen euro, te sexy want met man, vrouw en kind in schaarse kledij, te heidens volgens islamitische maatstaven. Het maakte wel indruk. Eindelijk een monument dat uitdrukking gaf aan ‘de intolerantie en het racisme’ van het koloniale tijdperk, en de bevrijding van de blanke onderdrukking. Titel: ‘Monument van de Afrikaanse Renaissance’.

In die hoedanigheid lijkt het beeldhouwwerk een antwoord op die andere gedenkplaats, zo’n zesduizend kilometer verderop, in de buurt van Pretoria, Zuid-Afrika: het Voortrekkermonument. Een even kolossaal bouwwerk, ingehuldigd in 1949 als herinnering aan de blanke Boeren die in 1836 de Kaap verlieten om hun geluk in de Transvaal en de Oranje Vrijstaat te beproeven, in een poging aan de Britse overheersing te ontkomen.

In 1938 besloten de blanken om het monument te bouwen, precies honderd jaar na de Slag bij Bloedrivier op 16 december 1838, waarbij meer dan drieduizend Zoeloes werden vermoord en drie Boeren gewond raakten. Getallen die weergeven hoe de machtsverhoudingen destijds lagen – en ook lang daarna.

Wie het Voortrekkermonument bezoekt, zal versteld staan van de megalomane proportie. De 40 meter hoge, granieten kolos staat boven op een heuvel, omzoomd door een reliëf van 64 ossenwagens die het beeld moeten oproepen van de Boeren die in 1838, verschanst in hun traditionele cirkel van karren, op de Zoeloes schoten. Aan de ingang wacht je een beeld van de ‘Voortrekker-oermoeder’ met haar twee kinderen.

Het geheel is van een overdonderende grootte. Niet zo vreemd: voor architect Gerard Moerdijk diende het Egyptische tempelcomplex van Karnak als voorbeeld. Hij waande zich de opvolger van de bouwkunst van de farao’s.. Moerdijk was tuk op symboliek en historische verbanden. In Karnak had de blanke architect ook de voorchristelijke zonnesymboliek bestudeerd die hij zelf zou gebruiken voor het Voortrekkermonument.

Ieder jaar op 16 december om twaalf uur ’s middags schijnt de zon door een gat in het dak precies op de tombe, met de inscriptie Ons Vir Jou Suidafrika, die in het hart van het gebouw is neergezet. Die zonnestraal verbeeldde volgens Moerdijk de goddelijke inspiratie die de Boeren tijdens hun Slag bij Bloedrivier hadden ondervonden, als een religieuze rechtvaardiging van hun expansiedrift en moordlust.

Dat de ‘Afrikaanse renaissance’ in het oude Egypte in Zuid-Afrika en Senegal tot twee zulke tegenstrijdige navolgingen heeft kunnen leiden, is wel een van de meest bizarre spelingen van het lot. Het tekent ook de verwarde geschiedenis van het continent.

Rutger Pontzen

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden