BoekbesprekingFotoboek HW8

Van kolen naar stroom – de Hemwegcentrale door de lens van fotograaf Henk Wildschut

De machtige schoorsteen van de Hemweg 8 is 175 meter hoog en steekt daarmee een flink eind uit boven andere bouwwerken in Amsterdam.Beeld Henk Wildschut

Drie keer per week ging fotograaf Henk Wildschut naar de Hemwegcentrale in Amsterdam om te leren hoe van kolen stroom wordt gemaakt. Zijn boek Hw8 is een monument voor de verdwijnende industrie, maar ook een herinnering voor de tweehonderd mensen die er werkten.

De Amsterdamse fotograaf Henk Wildschut (52) is vaak op zoek naar onderwerpen die op het eerste gezicht afdoende lijken belicht door de media, maar die bij nader bestuderen talloze verrassingen blijken te herbergen. Zoals de migrantenstad die bij het Franse Calais was gegroeid, opgebouwd uit afvalhout en plastic door de duizenden illegalen die hun zinnen hadden gezet op de oversteek naar Groot-Brittannië. Wildschut ging er langdurig op onderzoek en trof er niet de wellicht verwachte verzameling willoze slachtoffers aan, maar mensen die, ondanks hun benarde positie, iets van hun leven en hun verblijf wilden maken. Het resulteerde in het veelvuldig onderscheiden fotoboek Ville de Calais.

Jayjay is een van de drie schoonmakers die fulltime zorgdragen voor het schoonhouden van de centrale. Naast Jayjay en zijn twee collega’s is er nog een ploeg industriële schoonmakers. Deze ploeg is verantwoordelijk voor het grove en zware schoonmaakwerk in de installatie.Beeld Henk Wildschut

Ook de vermaledijde Hemwegcentrale in Amsterdam-West is zo’n groot maatschappelijk onderwerp waarover een ander verhaal is op te tekenen en in foto’s vast te leggen dan doorgaans wordt verteld. Zoals Wildschut dat met ontwerper en beeldredacteur Robin Uleman heeft gedaan in het magistrale Hw8, waarin de laatste operationele maanden van de kolencentrale zijn geboekstaafd. Het boek is te zien als een monument voor een verdwijnende industrie, zoals Wildschut het noemt, en als een herinnering voor de tweehonderd mensen die er werkten.

Jaarlijks verstookte de Hemweg centrale 1,2 miljoen ton kolen. In de 25 jaar die de centrale in bedrijf is geweest, was dat ongeveer de hoeveelheid 300 vrachtschepen. Dat lijkt niet veel, maar bij elkaar zouden ze een schip vormen van ruim 75 kilometer lang.Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut

Hemweg 8, zoals de in 1994 in gebruik genomen kolencentrale heet, werd op 23 december 2019 gesloten. Dat was enkele jaren vroeger dan gepland, omdat Nederland moest voldoen aan de internationale klimaatafspraken ter beperking van de CO2-uitstoot. Hemweg 8 draaide volledig op kolen – het was de meest vervuilende elektriciteitscentrale van het land – dus lag sluiting voor de hand. Wildschut, die zoals menig Amsterdammer jarenlang de rookpluim uit de 175 meter hoge schoorsteen van de centrale had zien opstijgen, vroeg zich in het najaar van 2018 af: wat gebéúrt daar in het binnenste van die enorme kolos, achter die blinde muur van 40 bij 55 meter waaraan iedere automobilist op de Ring gedachtenloos voorbijrijdt?

De fotograaf gooide een balletje op bij de directie van eigenaar Vattenfall, die aanvankelijk geen haast had met zo’n fotoproject; de sluiting was pas over zes jaar voorzien. Maar toen de besluitvorming opeens in een stroomversnelling kwam, gooide Vattenfall de schroom van zich af, en sleepte Wildschut zijn droomopdracht binnen. ‘Ik kreeg een veiligheidscursus, een helm en een pasje, ik kon naar binnen wanneer ik wilde.’ Dat deed hij gemiddeld drie keer per week. ‘De leidende vraag van mijn onderzoek was: hoe wordt stroom gemaakt? Dat hele proces wilde ik leren kennen, van kolen naar stoom – de productie binnen de hekken van de centrale.’

Chinese wolhandkrabben worden in grote aantallen via het koelwater-kanaal richting Hemwegcentrale gezogen. Ze worden opgevangen in een zeef die ze in een bak deponeert. Beeld Henk Wildschut

Gaandeweg leerde hij het personeel kennen en ving er de ’kletspraatjes’ op die Hw8 mede zo aantrekkelijk maken. Zo stuitte hij op de term ‘apenhaar’, waarmee de algvorming wordt aangeduid die ontstaat in de condensatoren van de centrale waar het door kolenbrand verhitte water wordt omgezet in stoom. Hij zag exemplaren van de Chinese wolhandkreeft die veelvuldig wordt aangetroffen in de filters van de centrale. En hij leerde de bedrijfscultuur kennen die wordt gekenmerkt door een ongekende openheid van ‘mannen – vooral mannen – die met hun klauwen in de kolen graaien. Het type geen gelul, je doet je ding.’

Links: de voet van de 175 meter hoge schoorsteen heeft een diameter van 17,47 meter en rust op een betonnen plaat met een dikte van 2,30 meter. Deze plaat wordt ondersteund door 215 heipalen die 27 meter lang zijn. Rechts: Tijdens de revisies worden de condensors schoongemaakt. De zes gevaartes worden geopend om de aangegroeide algen weg te halen. Zodra je die algen ziet, begrijp je waarom de wildgroei ook wel apenhaar wordt genoemd. De schoonmaak is een pittig klusje. Een buitenfirma is wel twee tot drie dagen zoet met het kuisen van een condensor.Beeld Henk Wildschut

Opperde Wildschut dat hij vanaf een onmogelijk te bereiken positie een foto wilde maken, dan was er altijd wel iemand die zei: wacht maar even, we bouwen wel een steigertje. ‘En dat gebeurde binnen een uur dan ook.’ Een mentaliteit die voortvloeit uit de scheepvaart, waar veel van de technisch geschoolde werknemers ervaring hebben opgedaan. ‘Op een schip geldt ook: als er iets kapot gaat, moet het worden gemaakt. Niet over een tijdje, nee, meteen.’

Langzaam ontvouwt zich in het boek het geheim van de productie van elektriciteit, van kolentransportbanden en het vergruizen van de zwarte steen tot poeder, van ovens op 1.300 graden en het gips dat wordt gemaakt uit de vliegas die bij de kolenverbranding vrijkomt. Van zuur- en zoutaanslag aan de binnenkant van de schoornsteenpijp, verstopte toevoerlijnen en de mannen die storingen moeten verhelpen. Er gaat een wereld voor je open, zozeer dat je bijna spijt krijgt dat de politiek de kolencentrale ooit heeft willen sluiten.

Een lid van de industriële schoonmaakploeg neemt even pauze tijdens het schoonmaken van de kolentransportband die van het Amsterdamse Overslagbedrijf (OBA) naar de Hemwegcentrale loopt.Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut

‘De mensen die er werkten, hebben heel wat stront over zich heen gekregen’, zegt Wildschut. Zij werden immers door velen beschouwd als de personificatie van het klimaatprobleem. ‘Zij zeiden dan: ‘De stroom die de computer verbruikt waarmee jij je stukjes schrijft over klimaatverandering, komt wel bij ons vandaan.’ Natuurlijk zagen de werknemers ook wel dat op termijn het kolen stoken onhoudbaar zou worden. Maar in de discussie is zo vaak het menselijke aspect over het hoofd gezien. Het is vergelijkbaar met de discussie over de boeren en de stikstof: er wordt zo gepolariseerd en te lomp over deze mensen gepraat.’

Hw8 is in de eerste plaats bedoeld voor het personeel, van wie bijna iedereen na de bedrijfsbeëindiging is herplaatst binnen Vattenvall. Tegelijkertijd ziet Wildschut het boek als een ‘document van een verdwijnende industrie’. De directie heeft noch hem bij het fotograferen, noch Uleman bij de samenstelling van het boek een strobreed in de weg gelegd. Daardoor ontbreekt ook de karakteristieke kop niet van een werknemer die al tientallen jaren op Hemweg 8 werkte en na Wildschuts fotowerk in de centrale een ernstig ongeluk kreeg. De man raakte invalide, wat op een wrange manier Wildschuts pleidooi voor het menselijk perspectief onderstreept.

meeste missen. Elke dag werd er op vaste tijden samen geluncht en koffie gedronken. Ieder op zijn eigen plek. Beeld Henk Wildschut
Pascal luistert. Ervaren technici die hun machines van binnen en van buiten kennen, horen meteen het verschil tussen een geruststellende en een alarmerende piep.Beeld Henk Wildschut

Denkt hij dat het klimaatprobleem vermindert door de sluiting van Hemweg 8? Wildschut heeft zijn twijfels. ‘Natuurlijk, je moet érgens beginnen, maar de sluiting was ook symboolpolitiek. De Hemweg produceerde 600 megawatt stroom. In Polen is de grootste elektriciteitscentrale van Europa gebouwd, met een capaciteit van 5.500 megawatt. En daar wordt gestookt op het nog veel vervuilender bruinkool. We hebben ons probleem geëxporteerd.’

Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut

30 duizend lumen

Het boek HW8 van fotograaf Henk Wildschut en ontwerper Robin Uleman is (beperkt) te bestellen op henkwildschut.com voor €40. Op die site is ook een video te zien die Wildschut maakte met het personeel van de centrale in de hoofdrol. Die video werd met een 30 duizend lumen sterke beamer (op 200 meter afstand) eind 2019 vertoond op de blinde oostelijke muur van de Hemwegcentrale.  Later verschijnt een speciale editie van Hw8, met een fotoprint in beperkte oplage.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden