Review

Van Jemenitische koffie een oorlogsthriller maken, laat dat maar aan Eggers over

Van Jemenitische koffie een razend spannende oorlogsthriller maken, laat dat maar aan Dave Eggers over.

Wij Nederlanders wisten het allang: wanneer je een boek in handen krijgt waarin een makelaar in koffie een belangrijke rol speelt, dan is er sprake van een maatschappelijk geëngageerd werk. Dave Eggers valt in De monnik van Mokka (The Monk of Mocha) minder met de deur in huis dan zijn collega Multatuli; maar al in de Proloog, als de schrijver en zijn hoofdpersoon overleg voeren onder het genot van een bakje Jemenitische troost, wordt duidelijk dat we het verhaal gaan lezen van een man wiens bestaan zo'n beetje samenvalt met zijn product.

Dave Eggers, De monnik van Mokka (****), fictie.
Uit het Engels vertaald door Koos Mebius.
Lebowski; 336 pagina's; euro 22,50.

Beide benen in de werkelijkheid

Eggers' personage zal echter een man blijken die veel meer is dan makelaar alleen. Voor Mokhtar Alkhanshali, een Amerikaanse jongeman van Jemenitische komaf, betekent de koffiehandel niet alleen levensonderhoud. Het is voor hem ook de realisatie van de Amerikaanse Droom, een poging tot rehabilitatie van zijn land van herkomst, een proeve van ontwikkelingssamenwerking én een dosis genoegdoening ten opzichte van zijn familie en de samenleving waarin hij is opgegroeid.

Dat het verhaal van zo'n man is opgeschreven door Dave Eggers is eigenlijk niet meer dan logisch. Geen schrijver staat betrokkener met beide benen in de werkelijkheid dan hij en De monnik van Mokka is daarvan slechts het meest recente bewijs.

Twee jaar na zijn geruchtmakende debuut Een hartverscheurend verhaal van duizelingwekkende genialiteit (2000) was Eggers medeoprichter van 826 Valencia, een non-profit schrijfschool voor jongeren van 6 tot 18 jaar. In Teachers Have It Easy en Surviving Justice (beide 2005) schreef hij over respectievelijk de onderbetaalde Amerikaanse leerkrachten en mensen die ten onrechte in de gevangenis belandden.

Met The Teacher Salary Project zette hij zich in voor betere arbeidsomstandigheden van leraren. Ook is hij de man achter ScholarMatch, een programma dat studenten die hun collegegeld niet kunnen betalen in contact brengt met donateurs. Met de boekenreeks Voice of Witness vroeg hij aandacht voor mensenrechtenschendingen wereldwijd.

Ook Eggers' literaire activiteiten getuigen van grote maatschappelijke betrokkenheid. Zijn roman Wat is de Wat (2006) handelde over de gevolgen van de burgeroorlog in zuidelijk Soedan, via de lotgevallen van een van de vele kindvluchtelingen. Het non-fictiewerk Zeitoun (2009) verhaalde van een Syrisch-Amerikaanse mensenredder die in de nasleep van orkaan Katrina van terrorisme werd beschuldigd. De Cirkel (2013), wellicht zijn meest invloedrijke roman tot nu toe, stelde prangende vragen over de gevaren van de ongebreidelde opkomst van social media.

'Immigrantenvertellingen'

De monnik van Mokka is verwant aan de 'immigrantenvertellingen' Wat is de Wat en Zeitoun.

Het boek vertelt het verhaal van een immigrantenzoon die opgroeit in de Tenderloin in San Francisco. Mokhtars vooruitzichten zijn aanvankelijk weinig hoopgevend. Natuurlijk heeft hij te maken met discriminatie, maar hij laat zelf ook mogelijkheden schieten. Bijvoorbeeld als hij de kans krijgt autoverkoper te worden, daar een behoorlijk talent voor blijkt te hebben en lang niet slecht wordt betaald, maar vervolgens toch zijn belangstelling verliest.

Wanneer hij portier is van een duur appartementengebouw, wordt zijn aandacht gevestigd op een standbeeld aan de overkant. Het beeldt een Jemenitische man uit die een kop koffie drinkt.

Mokhtar ontdekt dat het koffiedrinken zo'n 500 jaar geleden in Jemen werd 'uitgevonden' door een uit de havenstad Mokka afkomstige soefi-geestelijke die 'de monnik van Mokka' werd genoemd, en dat het land van zijn voorouders ooit de beste koffie ter wereld produceerde. Hoe komt het dan dat je vandaag de dag nergens meer Jemenitische koffie kunt krijgen? Deze vraag vormt de opmaat van wat begint als een onderhoudend coming-of-ageverhaal, maar zich gaandeweg ontwikkelt tot een oorlogsthriller.

Het is een zoveelste bewijs van Eggers' literaire talent dat hij van zowel de geschiedenis van de koffie als de ontwikkeling van de koffiecultuur een aantrekkelijk verhaal weet te maken. Hij beschrijft aanstekelijk hoe de hoofdpersoon van dit als een roman lezende non-fictieboek, die het land van zijn voorouders vrijwel uitsluitend in een negatief daglicht heeft leren zien, een toenemende fascinatie krijgt voor Jemen.

Mokhtar leert hoe de meeste Jemenitische boeren de koffieteelt hebben ingeruild voor het verbouwen van het populaire opwekkende middel qat, dat veel meer oplevert. En dat de boeren die nog wel koffie verbouwen worden uitgebuit door Saoedische handelaren. Geheel conform de idealen van Dave Eggers bedenkt Mokhtar een businessplan dat voorziet in wederopbouw van de Jemenitische koffiecultuur, export naar de VS en veel betere betaling voor de lokale boeren.

Maar dan breekt de Jemenitische burgeroorlog uit: de Houthi-stam komt, mogelijk gesteund door Iran, in opstand tegen de regering en een Arabische coalitie onder leiding van Saoedi-Arabië grijpt gewapenderhand in, vooral via bombardementen.

In dit aanvankelijk sterk onderschatte wespennest moet Mokhtar zich begeven om zijn zakelijke plannen te realiseren. Het verhaal van zijn onderneming vormt de hoofdmoot van een razend spannend verslag vol roadblocks, aanhoudingen, kogels, bommen en granaten, waarbij het feit dat de hoofdpersoon geen militair of spion is, maar een makelaar in koffie, het geheel iets absurdistisch geeft.

Over de exacte rol die Dave Eggers in dit geheel speelt, tasten we als lezer enigszins in het duister. We weten dat hij en Mokhtar een aantal jaren eerder bevriend zijn geraakt en dat de schrijver geprobeerd heeft het verhaal van zijn vriend zo treffend mogelijk op te schrijven, iets waarin hij glorieus is geslaagd. Maar het zou mij niet verbazen als Mokhtars hele onderneming mede door Eggers' maatschappelijke bevlogenheid is geïnspireerd. En dat de auteur zichzelf vervolgens, bijna ootmoedig, vrijwel geheel uit het verhaal heeft weggegumd.

Mét plan

Eggers weet van het verhaal van de afgebrokkelde Jemenitische koffiecultuur een non-fictieboek te maken dat leest als een roman. Geheel des Eggers mét een plan voor wederopbouw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden