Theaterrecensie Gas

Van het drama van de Groningse gaswinning is verrassend goed volkstoneel gemaakt

De Verlaatweg. Zo heet een afgelegen straat net buiten het Groningse dorp Ten Boer. Aan het einde ervan ligt zorginstelling Innersdijk en daarachter lijkt de bewoonde wereld op te houden. Maar sinds een paar weken staat er een nieuw gebouw, een theater nota bene, te midden van de verlaten weilanden en eindeloos kale horizon. Elk weekend wordt daarin toneel gespeeld: de voorstelling Gas, gemaakt door Toneelgroep Jan Vos. Het is een pop-uptheater: eind november verkast de hele boel naar Zuidlaren in Noord-Drenthe. Die plek in Ten Boer is intussen perfect gekozen, midden in het aardbevingsgebied, oftewel: de hel van Groningen.

Maarten Wansink (links) met Helmert Woudenberg. Beeld Aernout Steegstra/Rudie Wiersma Fotografie

Theater op locatie over een regionaal onderwerp: het is al langer een trend en Gas is daarin een parel. Want niet alleen gaat het over het wel en wee van de gaswinning in Groningen – tussen 1960 en 2014 – het levert in dit geval ook traditioneel, maar verrassend goed volkstoneel op. Tjeerd Bischoff schreef zijn stuk in de trant van Herman Heijermans: kleine mensen nemen het op tegen de machthebbers, de arbeiders tegen de bazen, de armen tegen de rijken.

Bij Heijermans waren het de vissers die in de verdrukking kwamen, in Gas zijn het de Groningers die in 1961 nog geloven dat ze op goud wonen. Maar daarna slaan de twijfel en desillusies toe, om ten slotte te eindigen in angst voor aardbevingen, kapotte huizen en jarenlang gesteggel met de overheid. Gas gaat over hoe giganten als de NAM en Shell de Groningse voedingsbodem leegpompen.

Het toneelstuk bestaat uit drie delen, die samen vier uur theater opleveren. Het is geen pamflettistisch, politiek theater, eerder een klassieke familiekroniek tegen de achtergrond van een verwoest landschap. Bischoff: ‘Omdat ik veel gesprekken heb gevoerd, zowel met bewoners als met mensen van Shell en de NAM, werd ik eigenlijk steeds woedender over hoe er de afgelopen jaren met dit probleem is omgegaan en hoe mensen zijn gemangeld. Maar woede alleen is geen goed uitgangspunt voor een toneelstuk, dat is niet interessant. Daarom heb ik voor dit familieverhaal gekozen, waarin voor- en tegenstanders van de gaswinning aan het woord komen.’

Theater op locatie

Toneelgroep Jan Vos heeft de voorstelling Gas samen geproduceerd met het Noord Nederlands Toneel in Groningen. Sinds dit Kunstenplan ontvangt de groep een vierjarige subsidie van het Fonds voor de Podiumkunsten. Eerdere producties waren Mansholt (over PvdA-politicus en later Euro-commissaris Sicco Mansholt) en Koning van het Grasland (over melkplassen en boterbergen, en de sores van boeren). Er wordt altijd op locatie gespeeld, voor een breed publiek dat normaal gesproken nooit of niet vaak naar het theater gaat. 

Gas speelt zich af in een familiehotel op het Groningse platteland waar in 1960 de hoge heren van Shell en NAM tijdelijk hun intrek nemen en in contact komen met de plaatselijke bevolking. In drie delen ontrolt zich een soort Groningse Heimat, waarin het gas eerst leidt tot euforie en welvaart, maar later tot angst en het desolate gevoel van in de steek te worden gelaten. In een jarenzestigdecor, dat in de loop der tijd nauwelijks verandert – zoals veel in dit soort dorpen nauwelijks verandert – leven we mee met hoteleigenaar Doelens, zijn dochters en dorpsgenoten. Met elkaar maken ze zestig jaar gaswinning in Groningen mee – beginnend bij het onwennige koken op gas tot aan de schade-expert die doodgemoedereerd stelt dat de huizen kapot gaan vanwege slecht onderhoud en niet vanwege de aardbevingen.

Na afloop van de voorstelling, afgelopen weekend, blijft veel publiek in het provisorische theatercafé (met Pringles en gevulde koeken) hangen om na te praten. Helma Mulder uit Stedum – zeven kilometer van Ten Boer - is zichtbaar aangedaan. Zij behoort dan ook tot de ernstig gedupeerden van het gasdrama. Sterker nog: heel haar huis werd na veel financieel en juridisch gedoe afgebroken en opnieuw gebouwd. ‘Als je door dit toneelstuk opnieuw met die periode wordt geconfronteerd, is dat vrij heftig. Wij hebben vijf jaar lang strijd moeten voeren voordat eindelijk de bevingsschade aan ons huis werd erkend. Deze voorstelling laat zien dat wij de enige niet waren.’

Stefanie van Leersum en Maarten Wansink. Beeld Aernout Steegstra/Rudie Wiersma Fotografie

Ook voor niet-Groningers is Gas een aanrader. Behalve het sterk geschreven stuk wordt er in regie van Jeroen van den Berg knap geacteerd door acteurs als Helmert Woudenberg, Maarten Wansink en Paul Kooij. Trudy Klever speelt als het centrale personage Bette, de dochter van de hoteleigenaar, een geweldige rol. Gedurende de voorstelling wordt zij bijna zestig jaar ouder, en is zij de verpersoonlijking van het verdriet van Groningen.

‘Die vrouw speelt zó goed, ik leefde helemaal met haar mee. Vooral tegen het einde - dat moedeloze, dat hopeloze, dat bijna willen opgeven. Heel herkenbaar allemaal’, aldus Helma Mulder uit Stedum die na alle ellende nu in een nieuw, stevig huis woont.

Gas van Toneelgroep Jan Vos is in Ten Boer nog te zien t/m 23 november; daarna in Zuidlaren van 30 november t/m 30 december. Klik hier voor meer informatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.