REPORTAGE

Van Gogh was hier, en niemand wist het

Bijna werd het gesloopt: het huisje in de Waalse Borinage waar Vincent van Gogh ooit woonde. Dankzij een Vlaming wordt het nu gered en opgeknapt. Of toch niet?

De restaurantie van het huis waar kunstenaar Vincent van Gogh ooit woonde, aan de Rue Wilson 221 in Wasmes. Beeld An-Sofie Kesteleyn

Het is het laatste huis van de straat; De Rue Wilson in Wasmes, een troosteloos dorp in het Waalse steenkoolbekken van de Borinage. Het huis is klein, eenvoudig en slecht onderhouden, zoals bijna alle huizen hier in de straat. Aan de gevel hangt een grijze plaat, met een door weer en wind aangetaste inscriptie: hier woonde Vincent van Gogh.

Filip Depuydt, een import-Waal, hoorde het halverwege de jaren negentig. Recht tegenover het huisje was toen een bank gevestigd, die inmiddels is verdwenen. Op een dag vertelde de bankier dat de beroemde schilder Van Gogh ooit in dat onooglijke gebouw aan de overkant had gewoond. 'Ik geloofde het eerst niet', zegt Depuydt. 'Het huis van Van Gogh, en niemand die het wist.'

Hoe had hij het ook kunnen weten? Op de grijze, nauwelijks leesbare gedenkplaat na wees niets aan het huis op een bijzondere inwoner. Er zaten gaten in het dak, de ruiten waren gebroken en de groene luiken waren dichtgetimmerd. 'Het ging jarenlang van kwaad naar erger', zegt Depuydt. 'Ik dacht: op een dag zal het huisje met gedenkplaat en al instorten. En dan is het gedaan.'

Gered?

Vandaag ziet het huis er heel wat beter uit. Het dak is vernieuwd, de ruiten zijn vervangen en binnen is een nieuwe vloer gelegd. De redding kwam van 13 kilometer verderop, uit het Zuid-Belgische Mons (Bergen), dat dit jaar een van de twee culturele hoofdsteden van Europa is. Met hulp van sponsors van Mons 2015 wordt beneden een expositieruimte ingericht en boven een gastenkamer voor artiesten en toeristen. Het huisje lijkt gered. Of toch niet?

Vanaf het jaagpad achter de Rue Wilson 221 zie je het uitzicht dat ook Van Gogh moet hebben gehad. Op een paar auto's en een enkele nieuwbouwwoning na lijkt hier niets veranderd. Een uitgestrekte akker onder een laagje sneeuw, in de verte een groep kleine arbeiderswoningen en daarachter, in de nevel, de machtige terril van de mijn van Marcasse.

'Met de witte sneeuw is het een eigenaardig gezicht de arbeiders 's avonds tegen het uur der schemering uit de mijnen huiswaarts te zien keren', schreef Van Gogh aan zijn broer Theo. 'Deze lieden zijn geheel zwart als zij uit de donkere mijnen komen, gelijk de schoorsteenvegers zien zij eruit.'

Mijn van Marcasse

Vanuit zijn kamer in Wasmes had Van Gogh uitzicht op de mijn van Marcasse, 'een van de oudste en gevaarlijkste mijnen in de omtrek', zoals hij aan zijn broer schreef. Hij daalde drie keer af in de mijn, tot op 700 meter diepte, een ervaring die een diepe indruk op hem maakte. 'Men heeft een gevoel als voor 't eerst in een schip op zee.' Vandaag de dag is de mijn, die in 1954 na een zoveelste dodelijk ongeval werd gesloten, nog steeds indrukwekkend. De bakstenen mijntorens zijn vervallen, maar staan overeind als de restanten van een machtig fort. De privé-eigenaars hopen met behulp van crowdfunding de site te restaureren.

Filip Depuydt Beeld An-Sofie Kesteleyn

Lekenprediker

De gesjeesde theologiestudent Van Gogh komt in 1879 naar Wasmes, waar de kleine protestantse gemeente verlegen zit om een predikant. De 27-jarige Van Gogh krijgt een proefcontract als lekenprediker. Hij krijgt een kamer in het huis van de boer Jean-Baptiste Denis, het roze huisje met de groene luiken.

Bij aankomst beschrijft een lokale priester hem als een blonde jongeman met goede manieren, mooie kleren en een Hollandse properheid. Maar als evangelist wil Van Gogh één worden met de mijnwerkers. 'Hij gaf zijn kleren, zijn eten en zijn geld weg, en liep zelf in lompen', zegt Depuydt. 'Hij maakte zijn gezicht zwart en was soms zwarter dan de mijnwerkers zelf.'

Depuydt bestudeerde het leven van Van Gogh in de Borinage. Hij kan er urenlang over vertellen. Hoe 'monsieur Vincent' in het huis van Denis voortdurend tekeningen maakte en hoe Denis' echtgenote daar de volgende dag de haard mee aanstak. 'Een kleinzoon heeft ooit in een interview verteld dat ze jaren later nog tekeningen hebben weggegooid', zegt hij. 'Daar zullen ze wel spijt van hebben.'

Na een half jaar wordt Van Gogh ontslagen als predikant. De protestantse kerk vindt hem te radicaal en vreest voor haar reputatie. De dolende twintiger begint te beseffen dat zijn roeping elders ligt: niet in de religie maar in de kunst. 'Stel dat hij een vast contract had gekregen', zegt Depuydt. 'Dan was hij misschien nooit begonnen met schilderen.'

Depuydt loopt met aanstekelijk enthousiasme voorop, door de kronkelende straten van Wasmes. Hij toont de kerkzaal waar Van Gogh ooit heeft gepredikt, de overweldigende mijn van Marcasse waarin hij driemaal afdaalde, en het 'maison de rencontre' - een eufemisme voor bordeel - waar hij af en toe met een zekere Germaine zou hebben afgesproken.

Het huisje in 1879, toen Van Gogh er als 27-jarige kwam wonen. Beeld An-Sofie Kesteleyn

In tegenstelling tot al die andere plaatsen waar Van Gogh ooit neerstreek en waar musea en souvenirwinkels verrezen, deed Wasmes lange tijd niets met zijn erfgoed. De eigenaar van het huisje liet het verkrotten, en het gemeentebestuur van Colfontaine, de fusiegemeente waartoe Wasmes behoort, liet hem begaan.

Van de reden ervoor bestaan verschillende versies. Volgens Luciano D'Antonio, de socialistische burgemeester van Colfontaine, weigerde de eigenaar simpelweg het huisje te verkopen. Maar Maria-Mercedes Dominguez, een gemeenteraadslid van de oppositie, zegt dat het gemeentebestuur nooit moeite deed. 'Ze zeiden: 'U denkt toch niet dat er bussen met Japanners naar Wasmes zullen komen?''

In het naburige Cuesmes, waar Van Gogh na zijn tijd in Wasmes een jaar woonde, werd zijn woning al in de jaren zeventig gerestaureerd en omgebouwd tot een museum. 'Maar Cuesmes hoort bij Mons, bij de stad', zegt France Alfano, een lokale journaliste. 'Wasmes hoort bij de Borinage: minder rijk, minder prestigieus, minder trots. De mensen zijn zich hier niet bewust van wat ze hebben.'

Van Goghbier

Pas toen Mons 2015 gelanceerd werd, met Vincent van Gogh als thema, zag Wasmes kans om een graantje mee te pikken. Ineens ziet burgemeester D'Antonio het groots: een exporuimte en gastenkamer in het Van Goghhuis, ernaast een taverne en wat verderop misschien een klein winkeltje. De lokale middenstand is bezig met Van Goghbier, -chocolade en -broodjes.

Grootste plannen, maar de aankoop van het huisje duurde veel langer dan gedacht. Er werd te weinig geld binnengehaald, waardoor de restauratie, die eigenlijk vorige week af moest zijn, nog volop bezig is. En erger: waardoor de bouwvakkers de oude houten kozijnen, die zo uit een schilderij van Van Gogh leken te komen, vervingen door glanzend wit pvc.

D'Antonio, ernaar gevraagd, verheft zijn stem. 'Ik heb die kozijnen net pas gezien en ik ben razend', buldert hij. 'Dit is het huis van Van Gogh, waarom leggen we geen zonnepanelen op het dak? Dit is ongehoord, we komen over als imbecielen. Maar we zullen deze kozijnen vervangen, al moet ik ze er zelf met een hamer uit slopen.'

D'Antonio haalt een boek tevoorschijn over het leven van Van Gogh. 'Ik ben geen cultuurmens', zegt hij. 'Ik hou meer van voetbal, maar ik heb me wel ingelezen. In heel dit boek komt het dorp Wasmes amper vier keer voor, en dat ga ik veranderen. Dit is onze kans om Wasmes in heel Europa bekend te maken.'

Van Gogh in Wasmes:
7/2 t/m 30/5 wandelingen in Wasmes, onder leiding van Filip Depuydt (visitmons.be, vangoghborinage.canalblog.com);
24/4 t/m 26/4 Van Goghweekend op het terrein van de mijn van Marcasse. Met films, lezingen en installaties (info: riccanad@msn.com)

Mons 2015

Vijf tips uit het programma van de manifestatie Mons Culturele Hoofdstad.

1: Hollywood aan de voet van de mijn
In 1955 streek in de Borinage een Amerikaanse filmploeg neer om er Vincente Minnelli's Oscarwinnende biopic Lust for Life op te nemen, met Kirk Douglas als Vincent van Gogh. De gerestaureerde digitale versie van de film gaat op 19/2 in première in Mons, gevolgd door het festival 'Van Gogh in de film'.
2: VIA-festival
Europees festival voor podiumkunsten en nieuwe technologie, van 13 t/m 25/3. Voorstellingen waarin theater, dans en poëzie worden gecombineerd met video, virtuele realiteit en interactieve technologie. In de Amnesia brengt het befaamde kunstenaarscollectief Dirty Monitor gebouwen tot leven met videoprojecties.
3: De man, de draak en de dood
Het jaarlijkse volksfeest Ducasse van Mons, waarbij het gevecht tussen de heilige Sint-Joris en de draak wordt nagespeeld, 27 t/m 31/5. Er zijn concerten, braderieën en optochten. Vanaf oktober is er een tentoonstelling over Sint-Joris in het prachtige Museum voor Hedendaagse Kunst in de voormalige mijnsite Grand-Hornu.
4: Kunst in de straat
De sculptuur van Arne Quinze is niet meer, maar vanaf april zijn de straten van Mons getooid met twintig installaties. In mei wordt de argeloze voorbijganger bovendien verrast met kunstzinnige interventies in 'La Ville en Jeu(x)'. In juli wordt de Grote Markt omgetoverd tot een labyrint van zonnebloemen, knipoog naar Van Gogh.
5: Vurig China, monumentale hedendaagse beeldhouwkunst
Een tentoonstelling in het Oude Slachthuis van Mons, dat prachtig gerenoveerd is, van monumentale sculpturen van hedendaagse Chinese kunstenaars. Bijzonder: de tentoonstelling kwam tot stand dankzij de Chinese ambassade, maar toont ook gecensureerde werken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden