Van Gogh-tentoonstelling is voor kenners weinig verrassend

De tentoonstelling Waanzin nabij, over Van Gogh en zijn ziekte, is een fraai staaltje collectie-exploitatie. Maar voor wie de vaste opstelling van het Van Gogh-museum een beetje kent, biedt ze weinig verrassingen.

De revolver.

Een killer museumstuk: het laatste object in De Waanzin nabij, een tentoonstelling over Van Gogh en zijn ziekte, is een revolver. Of, voor gelovigen, het revolver, degeen waarmee de schilder zichzelf in 1890 in de borst schoot, een onhandige poging tot zelfmoord die uiteindelijk toch slaagde. Wie een pistool toont in het eerste bedrijf, zo luidt een oude toneelwet, laat het afgaan in het laatste, zelfs een roestig en verweerd exemplaar als deze. Een brutalere tentoonstellingsmaker, had het aan het begin van de expositie geplaatst.

Deze tentoonstelling is voor alles een fraai staaltje collectie-exploitatie. Voor wie de vaste opstelling van het Van Gogh-museum een beetje kent, biedt ze weinig verrassingen. Oké, het oogverblindende schilderij van dokter Félix Rey, de arts in opleiding die Vincents oorwond behandelde, is een bruikleen (van het Poesjkin Museum, Moskou), en ook dat stilleven met pijp, tabak en uien is te gast (Kröller-Muller Museum). Maar daarmee hebben we de belangrijkste nieuwkomers wel gehad. Wat deze expositie dientengevolge karakteriseert is niet de selectie, als wel het verhaal dat eromheen is gesponnen: een reeks vignetten bestaande uit brieven, medische rapporten, plattegronden van inrichtingen en de recentelijk door Bernadette Murphy opgedolven dokterstekening (uit 1930) van Vincents afgehakte oor die stapsgewijs des kunstenaars ziekteverloop uit de doeken doen.

Dat heeft zeker invloed op hoe je naar de schilderijen kijkt. Die verworden binnen zo'n context onwillekeurig van kunstobject tot illustratie. Een kopie naar Rembrandts Lazarus is dan een aanwijzing dat Vincent opkrabbelde; een schilderij van het gesticht, een impressie uit die nare tijd dat hij regelmatig door de verplegers in de isoleercel werd gezet. Dat ís een vorm van kunstbeleving, zij het één die lichtelijk dociel aandoet. Echter, is men in voor een soepel vertelde aflevering van Making of a Madman, dan moet men hier zijn.

Want een intrigerend verhaal blijft het. De droom van het Atelier van het Zuiden, de samenwerking met de fabulerende vrouwengek Paul Gauguin, de jaloezie en de twisten, én de steeds heviger en frequenter terugkerende aanvallen van razernij eindigend in automutilatie en een zelfverkozen opsluiting in de inrichting van Saint-Paul de Mausole: het is een geschiedenis zó morbide en tegelijk zó rijk aan beeldende details- Vincent die in zijn nachthemd de zusters achterna zit; Vincent die zich probeert te wassen in de kolenbak - dat een romanschrijver het niet beter had kunnen verzinnen. Bepalend hier is niet aan welke ziekte Van Gogh nu precies leed - een combinatie van epilepsie en schizofrenie lijkt een geloofwaardige diagnose - maar in hoeverre ze het uiterlijk van zijn kunst bepaalde.

De Waanzin nabij, Van Gogh en zijn ziekte.

Van Gogh Museum, Amsterdam, t/m: 25 september, 2016.
Catalogus uitgegeven door Mercatorfonds, Brussel: €25,-

Lastige vraag. Conservator Nienke Bakker merkte tijdens de persbezichtiging op dat Van Gogh zijn schilderijen ondanks, niet dankzij zijn ziekte maakte. Een verstandige nuancering bij de bekende Van Gogh-schilderde-zijn-hallucinaties-mythe, zij het één die de uitwerking van Vincents excentriciteit, en de daaruit voortvloeiende eenzaamheid en overcompensatie, op zijn kunst miskent. Anders gezegd: Van Goghs observaties en kunde werden misschien niet door zijn ziekte bepaald, de karakterologische deformaties van waaruit hij werkte - zijn manisch aandoende haast, zijn immuniteit voor zelfcensuur - werden dat wel.

Wat die schilderijen - waaronder memorabele doeken als Korenveld met Maaier (1889) en Portret van een man (1889) - aangaat: die bevestigen wat je al wist: Van Gogh was geweldig in dingen met een abstracte kwaliteit als land, lucht en bouwsels, had meer moeite met levende zaken, zoals mensen, en ging de mist in wanneer hij uit het hoofd werkte. Een curieus - mij onbekend - voorbeeld van dat laatste zijn de schetsen - en schetsen in schetsen - die hij in St. Remy maakte ter herinnering aan zijn vaderland. Zij zijn gevuld met onhandig getekende boeren met kromme ruggen en vreemd uitgerekte ledematen; denkend aan Holland zag Vincent kennelijk gebochelde aardappeleters door oneindig laagland gaan.

Nog geen jaar later hield hij in een veld in Auvers een revolver tegen z'n borst. Bang!

Stilleven rond een bord met uien.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden