InterviewIvan Barbosa en Roelof Jan Minneboo

Van exotisch en problematisch zwart naar gewoon, toevallig zwart

Imanuelle Grives en Géza Weisz in Alleen maar nette mensen (2012).

Filmmakers Ivan Barbosa (40) en Roelof Jan Minneboo (54) over hun onderzoek in filmmuseum Eye naar zwarte acteurs in Nederlandse films en series, van 1920 tot nu.

‘Moet je kijken, lekker wijf!’

‘Ach, een vieze zwarte.’

‘Ja, maar die neuken het lekkerst!’

Hans (een jonge Maarten Spanjer) laat zich niet ontmoedigen door zijn schamperende vriendengroep, in de discoscène van Paul Verhoevens jongerenklassieker Spetters: (1980): hij wil het knappe donkere meisje dat aan de bar gaat zitten. 

Maarten Spanjer probeert Juanita Landburg te versieren, in Spetters ( 1980).

‘Let op’, zegt Ivan Barbosa (40), Nederlands regisseur van Kaapverdiaanse komaf, turend naar het beeldscherm in filmmuseum Eye waarop de discoscène uit Verhoevens Spetters speelt. ‘Nu gaat hij haar versieren.’

‘Hai, wil je wat drinken? Een chocomel?’

‘Een pilsje.’

‘Lekker zacht huidje’, zegt Hans, terwijl zijn hand opwaarts schuift onder haar jurk.

‘Niet doen’, waarschuwt ze.

Hans tast in haar kruis, trekt dan snel zijn hand terug en ziet een grote gele klodder aan zijn vingers. Huh?

Het meisje trekt haar jurk op, toont het strategisch op haar kruk geplaatste potje mosterd, van het schaaltje bitterballen op de bar. ‘Nou weet je waar Abraham de mosterd haalt!’, schalt Hans’  vriendengroep. ‘Lekker gesopt?’

‘Echt helemaal Verhoeven’, oordeelt Barbosa, ‘met dat plastische. Vanuit die geest begrijp ik de scène wel. Neemt niet weg dat ik wel even dacht: wow, wat gebeurt hier?’

Het potje mosterd in Spetters tussen de benen van Juanita Landburg .

Met scenarist en historicus Roelof Jan Minneboo (54), die ook meekijkt, is Barbosa gastcurator van het onderdeel van het Black Light-programma over de ‘verbeelding van zwarte identiteit’, vanaf vrijdag 6 maart in het Amsterdamse filmmuseum. Samen hebben ze Nederlandse films en series doorploegd, om te zien hoe het zwarte acteurs en hun personages verging, van de jaren dertig tot nu. ‘Noem het een verkenning’, zegt Minneboo. ‘Er valt nog veel meer te onderzoeken. Korte conclusie: je gaat van exotisme in de beginjaren naar geproblematiseerd in de jaren zeventig en tachtig, toen alle zwarte acteurs op een of andere manier slachtoffer waren van racisme. En geleidelijk, eigenlijk pas sinds de jaren negentig, zie je de eerste zwarte personages die gewoon toevallig zwart zijn.’

Ook aan de aftitelingen van Nederlandse films kun je die cesuur aflezen. ‘Grijze neger’, luidt de rolomschrijving van Otto Sterman nog, aan het slot van De kassière (1989), waarin de eerste vermaarde zwarte (toneel)acteur in Nederland een kleine rol speelde.

Beeld Eye filmmuseum

Op zaterdag 4 april presenteren Barbosa en Minneboo hun bevindingen in Eye. ‘We laten onder meer fragmenten zien uit vroege films, met de zwarte acteerpioniers in de Nederlandse cinema. Otto Sterman en Arthur Monkau, de vader van Jack Monkau. Maar ook Milly Scott, de eerste zwarte actrice, als de van hekserij beschuldigde slavin Tituba in de AVRO-film De vuurproef uit 1968.’ Minneboo laat een fragment zien op zijn laptop, waarin Tituba wordt ondervraagd:

‘Verzamel jij zielen voor de duivel?!

‘Mij hebben kippenbloed gegeven. Mij hebben niets te maken met de duivel.’

Minneboo: ‘Heel erg goed gespeeld hoor. Die kromspraak zit ook in oorspronkelijke tekst van Arthur Miller, The Crucible, waarin Tituba pidgin-Engels spreekt. Dat hebben we niet in Suriname of op de Antillen, dus maakten ze er een soort zwartepietentaaltje van.’

Barbosa en Minneboo kennen elkaar al jaren. Ze maakten samen onder meer de videoclip We zijn er  voor Typhoon, waarin de scenarist te zien is als een slavenhouder die de rug van de rapper met zijn zweep open ranselt. Hun programma in Eye is nog niet helemaal rond. ‘Jimmy Geduld in Goede tijden, slechte tijden, laten we hem ook zien?’, vraagt Barbosa. ‘Moet eigenlijk wel.’

Minneboo was vooral verrast door een fragment uit De Jantjes, in 1934 een van de eerste Nederlandse geluidsfilms. ‘Aan het slot zie je een close-up van de zwarte chauffeur van een van de personages. Die zwarte man rolt dan met zijn ogen. Precies zoals in de Amerikaanse minstrel shows, waarin het uiterlijk van zwarte mensen werd geridiculiseerd.’

Het familiedrama Plantage Tamarinde uit 1964 biedt ook uniek studiemateriaal: het is  de enige Nederlandse film waarin de cast bestaat uit donkere acteurs (Jack Monkau en Otto Sterman), naast zwart geschminkte collega’s.

Elly van Stekelenburg (midden), zwart geschminkt in Plantage Tamarinde, 1964.Beeld ANP

Met Jean van de Veldes publiekshit All Stars, over de voetbalamateurs van Swift Boys, leek er in 1997 iets te veranderen. Barbosa: ‘Raymi Sambo is daar gewoon een van de voetballers, verder heeft zijn kleur geen betekenis. En de vrouw van keeper Thomas Acda is gewoon toevallig zwart. Eerder zag je dat vrijwel nooit.’

Minneboo: ‘We zijn al best een eind gekomen. Het ontbreekt nog aan een echt harde Nederlandse film over de zwarte beleving van de geschiedenis, zoals 12 Years a Slave van Steve McQueen. Wat ons ook opviel: áls er gemengde stellen zijn, gaat het vrijwel altijd om zwarte mannen met witte vrouwen. Aanvankelijk was dat goed te verklaren: de eerste zwarte vrouwen kwamen pas in de jaren vijftig naar Nederland, vaak als verpleegkundige. Matrozen en mannelijke studenten waren er al eerder.’

Ook in de verfilming van Robert Vuijsjes bestseller Alleen maar nette mensen, in 2012 een hit in Nederlandse en Surinaamse bioscopen, is die rolverdeling omgekeerd: de Joodse David zoekt – en vindt –  een zwarte vrouw.

Barbosa: ‘Alleen maar nette mensen is een klucht, natuurlijk. Al die vooroordelen, die opzettelijk worden uitvergroot. Maar als ik eerlijk ben, vind ik het gewoon een racistische film.’

Minneboo: ‘Absoluut. Het boek is anders, dat zit ook vol zelfreflectie van de auteur. De film niet.’

Barbosa: ‘Het zou leuk zijn om wat filmmakers uit te nodigen, voor een gesprek. Wat maakten we toen, wat maken we nu, en hoe gaan we verder? Ook die vrouw uit Spetters, bijvoorbeeld. Hoe was dat voor haar, om zo’n discoscène te spelen?’

Juanita Landburg, in 1975 de eerste Miss Black Holland, speelde slechts een paar kleine filmrollen. ‘Spetters, dat was geweldig leuk’, zegt ze over de telefoon. ‘Paul Verhoeven was zo bijzonder. Hij stelde je op je gemak, had respect. Ik heb de film al tijden niet meer gezien, maar voor mij gaat die ene scène over een sterke vrouw. Die jongen wilde stoer doen. Hij dacht: dat donkere meisje is een makkelijke prooi. Nou, mooi niet.’

Cabo

De thema-avond over zwarte acteurs en hun personages in Nederlandse films en series, van 1920 tot nu, is zaterdag 4 april in filmmuseum Eye in Amsterdam. De vertoning van  fragmenten wordt afgesloten met Cabo, de televisiefilm van Ivan Barbosa uit 2012,  met daarin de eerste Nederlandse rol van Issaka Sawadogo. De acteur uit Burkina Faso won in 2016 (als eerste zwarte acteur) een Gouden Kalf, voor zijn rol in het drama The Paradise Suite.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden