Van dwang naar instemming

Luuk van Middelaar

De antiglobalisten vormen een diffuus gezelschap. Derdewereldactivisten, anarchisten, communisten, groenen en mensenrechtenvoorvechters hebben weinig gemeen. Men deelt vooral de vijand, het moderne kapitalisme. Daarnaast kent dit protestkoor zijn solisten, die het gevoel van de beweging weten te vertolken. Na achtereenvolgens Naomi Kleins No Logo (1999), Empire (2000) van Toni Negri en Michael Hardt, Noreena Herz' De stille overname (2001) en Joe Stiglitz' Globalization and its discontents (2002) is er dit seizoen The Age of Consent ('Het tijdperk van instemming') van de Britse Guardian-journalist en activist George Monbiot. Dit 'Manifest voor een Nieuwe Wereldorde', zoals de ondertitel luidt, verscheen deze zomer. Het heeft de kwaliteiten uit te groeien tot zo'n stem die uitstijgt boven het globofobe geroezemoes in de honderden pamfletjes en op de duizenden websites.

The Age of Consent is namelijk een sterk boek, in het genre. Goed geschreven, geïnformeerd, intelligent (maar niet tè). Onvermijdelijkerwijs mengt ook Monbiot valse aanklacht, opgelegd schuldgevoel, complottheorie en oproep-tot-radicale-actie, maar alles relatief binnen de perken. Zo krijg je inzake Afrika's armoede te lezen: ' . . de schade die Robert Mugabe heeft aangericht is gering vergeleken bij wat het IMF en de Wereldbank de Afrikanen hebben aangedaan'. Dat zet de onverbeterlijk gauchistische grondtoon. Maar er zijn variaties op dit thema, waarin het Westen niet alle schuld draagt voor de mondiale welvaartskloof, en ook corruptie en slecht beleid in de Derde Wereld een rol spelen.

De auteur neemt afstand van communisme en anarchisme. Hoewel hij erkent lang door het ideaal van de zelfvoorzienende gemeenschap te zijn verleid en van het lezen van het Communistisch Manifest van Marx en Engels nog steeds zin te krijgen om op de burgerij te schieten (!), heeft een blik op de recente geschiedenis hem nu de superioriteit van handel en democratie doen inzien. Handel is de beste manier om welvaart over de wereld te verdelen; democratie is het politieke stelsel dat de meeste vrijheid garandeert. Dat is een welkom inzicht, dat duidt op enige volwassenwording van de antiglobaliseringsbeweging.

Maar welke democratie? Zoals de gelovers in het communisme steeds 'nog niet' sputterden als ze naar de reëel bestaande rampen achter het IJzeren Gordijn keken, zo is ook voor Monbiot de 'echte democratie' nog niet bereikt. Voor deze utopist ligt die achter de horizon van een revolutie. De auteur keurt onze diverse grondwettelijke systemen geen blik waardig en constateert met onbevangen clichés dat de wereld leeft onder een 'dictatuur van gevestigde belangen', waarin 'een handvol mannen in de rijkste landen hun mondiale macht gebruiken om de rest van de wereld vertellen hoe te leven'. Deze situatie noemt Monbiot het 'tijdperk van dwang' (Age of Coercion). Zijn streven is ons te leiden naar het 'tijdperk van instemming' (Age of Consent), de nieuwe dageraad van de werelddemocratie.

Politieke globalisering is Monbiots antwoord op de economische globalisering. Hervorming van de bestaande internationale organisaties, Verenigde Naties, IMF en Wereldbank, is hem niet voldoende. De hele zaak moet op de schop.

Monbiot komt met drie ideeën: een Wereldparlement, een Eerlijke-Handelsorganisatie en een 'Internationale Clearing Unie'. De laatste is een systeem van internationaal betalingsverkeer, geïnspireerd op vergeten ideeën van John Maynard Keynes, waarin niet alleen handelstekorten nadelig zouden zijn (omdat ze schuld opleveren) maar ook handelsoverschotten (die worden beboet), en dat dus tot stabilisering zou moeten leiden. Dankzij zijn Fair Trade Organisation zou alle internationale handel aan sociale en milieueisen gaan voldoen: een soort Max-Havelaar-keurmerk op wereldschaal. Invoering? Monbiot meent dat wanneer alle schuldenlanden, die samen voor 2,5 biljoen bij het Westen in het krijt staan, tegelijk besluiten nimmer af te lossen, het systeem zal ploffen en hervorming onvermijdelijk wordt.

Grote verwachtingen heeft de auteur ook van zijn Wereldparlement. Zes miljard mensen kiezen zeshonderd parlementariërs: één per tien miljoen. Een parlement dus met 120 Chinezen, 100 Indiërs, 8 Duitsers en anderhalve Nederlander. Monbiot heeft al uitgerekend hoeveel het kost (jaarlijks één miljard voor het gebouw en vijf miljard voor de verkiezingen). Een dergelijk Wereldparlement zou moeten uitgroeien tot 'morele autoriteit', tot een stem waarnaar moet worden geluisterd.

Maar door wie? Doorgaans controleren parlementen hun regering. Bij gebrek aan een wereldregering kan een wereldparlement alleen tegen de wind roepen. Ongeveer zoals heden ten dage de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties resoluties aanneemt bij de vleet, zonder dat die door de Veiligheidsraad worden uitgevoerd.

Wat doet zo'n Wereldparlement met Irak? Tibet? Ozonlaag? Loopt het niet de kans uit te monden in gekrakeel? En wat als een ander clubje ook een wereldparlement opricht? (Bij het mondiale boksen zijn ze ook met zijn drieën.) Typerend is de sneer die Monbiot uitdeelt aan de academici en bureaucraten die op 'www.worldparliamentgov.net' een 'Grondwet voor de Federatie Aarde' opstellen: niets irritanter voor een utopist dan een concurrerende heilsleer . . . Maar wie dit soort vragen stelt, krijgt meteen om zijn oren: 'Verzin dan zelf wat beters.'

Om de scepsis te weerleggen bieden de slotpagina's de revolutionaire retoriek die bij een 'Manifest' past. Monbiots boek beoogt een daad zijn, de overgang naar de 'tijd van instemming' dichterbij te brengen. Woordkramerij is niet genoeg. Daarvoor ben jij verantwoordelijk. Het hangt af van jou. Van de vraag of jij bereid bent je 'gehechtheid aan de oude wereld los te laten' en te beginnen met 'denken als een burger van de nieuwe wereld'.

Deze domineestaal contrasteert met Monbiots boodschap op de Volkskrant-opiniepagina van afgelopen zaterdag. De vraag is (we verlaten de utopie voor de echte wereld): moeten de Verenigde Naties een rol krijgen bij de wederopbouw van Irak? Van werelddemocraat Monbiot verwacht je een volmondig 'ja'. Maar het is 'nee'. Want daarmee zouden we alleen de Amerikaanse president Bush uit de prut helpen, terwijl diens imperiale ambities maar beter door Irak kunnen worden opgeslokt, zoals het Sovjet-rijk verteerde in het Afghaanse moeras. 'Het wordt tijd dat zijn [Bush'] tegenstanders ophouden met hun pogingen om hem te redden van zijn zelfvernietiging.'

Monbiots prioriteit blijft een utopische 'nieuwe wereldorde'; obstakel daarbij is Bush, en die moet dus kapot, en dat is dan jammer voor de reëel bestaande Iraki's.

George Monbiot: The Age of Consent - A Manifesto for a New World Order.
Flamingo, imort Nilsson en Lamm; 274 pagina's; euro 15,99.
ISBN 0 00 715042 3.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden