Van der Heiden slaagt erin de discussie tussen een aantal moeilijke denkers in helder Nederlands samen te vatten

Recensie Het uitschot en de geest

Niet Jezus was de stichter van het christendom, maar de apostel Paulus. Zonder Paulus was er vermoedelijk geen christendom geweest. Hoewel slechts een handjevol van de brieven die in het Nieuwe Testament aan hem worden toegeschreven, echt van Paulus zijn, hebben ze enorme invloed gehad op het westerse denken. En nog steeds. Want hedendaagse, veelal ongelovige filosofen als Jacob Taubes, Alain Badiou, Giorgio Agamben en Slavoj Zizek hebben de apostel Paulus ontdekt als inspiratiebron voor hun filosofie. Maar als het niet vanwege een religieuze reden is, waarom dan? Waar komt de fascinatie voor de geschriften van Paulus vandaan?

Een paar jaar geleden kreeg een samenwerkingsverband van filosofen van de Radboud Universiteit in Nijmegen en theologen van de Rijksuniversiteit Groningen een pot met geld van NWO om dat uit te zoeken. Het onlangs verschenen boek van de Nijmeegse filosoof Gert-Jan van der Heiden is een van de uitkomsten van dat onderzoek. Niet alleen wil Van der Heiden de filosofische discussie voor het Nederlandse taalgebied ontsluiten, hij wil ook de vraag beantwoorden waarom hedendaagse filosofen, veelal atheïst, zich in hemelsnaam voor Paulus interesseren.

De grote tegenvaller van dit boek is dat die laatste vraag eigenlijk niet beantwoord wordt. Althans niet expliciet. Duidelijk is wel dat filosofen als Badiou en Zizek Paulus zien als iemand die zich in zijn tijd identificeerde met groepen die bij de toenmalige politiek-sociale orde niet in tel waren. Paulus identificeerde zich met het uitschot van de samenleving, want dáár werkte de geest. Paulus was revolutionair en non-conformistisch in zijn denken, en daar voelen deze hedendaagse denkers zich sterk verwant mee. Hun fascinatie is dus niet religieus, maar heeft te maken met een non-conformistische zijnswijze, de denkwijze en de levenswijze die de apostel in zijn geschriften onder woorden brengt.

Van der Heiden slaagt erin de discussie tussen een aantal moeilijke denkers in helder Nederlands samen te vatten. Dat het boek niet eenvoudig is, is een understatement. Het boek is bij vlagen erg technisch en lijkt dan toch weer vooral de vakfilosoof te willen aanspreken. Maar toch: pakweg de eerste helft van het boek is boeiend en zelfs spannend te noemen vanwege Nietzsches invloedrijke bezwaar tegen Paulus en het christendom in het algemeen dat het een dualisme en een nihilisme gepreekt zou hebben. Ondanks hun diepe respect voor Nietzsche zijn de atheïstische filosofen die in dit boek besproken worden het daar absoluut niet mee eens. Bij het lezen van dit boek kan het idee ontstaan dat Paulus’ teksten je voor het eerst echt iets te zeggen hebben. En ondanks de bezwaren die je tegen dit boek kunt hebben, is dat een verdienste.

Gert-Jan van der Heiden: Het uitschot en de geest – Paulus onder filosofen (***)

Vantilt; 264 pagina’s; € 19,95.

Taede Smedes

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.