Van der Elsken maakte vlot contact met 'heilige mannen'

1. Van der Elsken nadert de kade waarop de heilige man en een lastig heerschap zich ophouden. Beeld Ed van der Elsken/Nederlands Fotomuseum

Wat maakte Ed van der Elsken tot beste straatfotograaf van Nederland? De Volkskrant reconstrueert in een 6-delige serie hoe hij zijn onderwerpen benaderde.

Fotograaf Ed van der Elsken (1925-1990) ontmoette, blijkt uit zijn heruitgegeven eerste kleurenfotoboek Eye Love You uit 1977, wereldwijd talrijke bijzondere mensen. Maar er waren ook momenten bij tijdens zijn omzwervingen dat hij in woede kon ontsteken. Zoals bij een op maximaal formaat afgedrukte, treurige foto van een vrouw met een juten zak over het hoofd: 'Gesluierde vrouw in Muslim-land Bangladesh. Zodra ze getrouwd is krijgt ze een zak over d'r kop als ze over straat moet. Niemand mag weten of ze mooi is of lelijk of aardig. Een man mag haar niet aanspreken. Zij is immers het bezit van een bepaalde man. Achterlijke klootzakken!'

Een warm hart voor mensen, maar Van der Elsken was grimmig als hij misstanden of onrechtvaardigheden ontmoette. Hij had geen ontzag voor ingesleten rituelen en schopte graag - kind van zijn tijd - tegen heilige huisjes. In deze serie over de choreografie van de straatfotograaf, waarin we de opnamen bekijken die tot stand kwamen vlak voor of na het maken van een beroemde Van der Elskenfoto, valt op hoe gemakkelijk hij mensen wist in te palmen voor zijn doel. Ook in zijn film Een fotograaf filmt Amsterdam (1982, te zien op YouTube) valt op hoe makkelijk hij met een mengeling van Amsterdamse lef, humor, een half woord of een complimentje naar een mooie vrouw een reactie uitlokt en zo contact met de camera afdwingt.

In verre buitenlanden met exotische talen had de fotograaf niets aan de trukendoos met woordgrapjes, maar dat stond vlot contact geenszins in de weg. Ook niet met de 'heilige mannen', de 'Sadhu's of Yoghi's', zoals ze die noemen 'in India en omstreken'. 'Soms heel indrukwekkend, verstervend, vergeestelijkt (...)' En net als je denkt dat Van der Elsken blijkbaar nogal onder de indruk was van hun goddelijke aureool: 'Opa was ook niet mis. Die stond aan de rivier in de zeer heilige Hindoetempel Passupathinat in Nepal zijn lendedoek te drogen in de zon en fungeerde daarbij zelf langdurig als paal voor zijn drooglijn.'

Grootste restauratieproject

Met de heruitgave van Ed van der Elskens eerste kleurenfotoboek Eye Love You (uitgeverij Bas Lubberhuizen, 39,95 euro) markeert het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam de restauratie van het dia-archief van de fotograaf - het grootste restauratieproject uit de Nederlandse fotogeschiedenis.

In het museum presenteert fotograaf Eddy Posthuma de Boer, generatiegenoot, t/m 31/12 zijn selectie van foto's die Van der Elsken maakte voor het tijdschrift Avenue.

Ook op theaterfestival De Parade besteedt het museum, in een eigen tent, aandacht aan Van der Elsken.

De opnamen die voorafgingen aan deze bekende foto - opgediept uit Van der Elskens 45 duizend foto's tellende dia-archief, dat wordt gerestaureerd door het Nederlands Fotomuseum - zijn niet vrij van slapstick. Terwijl de heilige man zijn waslijn hooghoudt (1), manoeuvreert een andere, met doeken behangen heer tussen lendedoek en yogi door, in de richting van het water. Met gekromde rug. Hij is, zie foto 2, veel langer dan de iele heilige man, zoals blijkt als hij zich opricht - ook zijn schoenmaat steekt schril af bij de blote voetjes van zijn buurman.

Op foto 3 (waarvan een iets aangesneden versie is opgenomen in Eye Love You) is het heerschap verdwenen en brengt Van der Elsken de lendedoek naar het centrum van het beeld. Daardoor krijgt het toch al absurde tafereel een bijna abstracte toevoeging, die op foto 4 goeddeels wordt tenietgedaan door de slordig opgehangen doeken rechts. Mooi, hoe de korte schaduw van de lendedoek een omgekeerde T vormt op de kade. De zon staat hoog, heel erg lang zal de heilige man niet hebben hoeven wachten voordat de doek droog was.

Zo werd hij Nederlands beste straatfotograaf

Wat maakte Ed van der Elsken tot beste straatfotograaf van Nederland? De Volkskrant reconstrueert in een 6-delige serie hoe hij zijn onderwerpen benaderde. Lees hier deel 1, deel 2, deel 3 en deel 4 (+).

2. De fotograaf komt dichterbij de mannen, heeft een stapje naar voren gedaan en zijn camera wat naar links gedraaid. Helaas snijdt hij de voeten van de hoofdpersoon af. Beeld Ed van der Elsken/Nederlands Fotomuseum
3. Voor de foto die uiteindelijk wordt opgenomen in Eye Love You draait Van der Elsken zijn camera een klein beetje naar beneden en doet een stapje naar achteren, zodat de T-schaduw en de voeten van de heilige man terug in het kader komen. Beeld Ed van der Elsken/Nederlands Fotomuseum
4. Hij is weer terug naar links gegaan, de positie waar hij is begonnen, zodat vooral rechts meer wasgoed en lucht zichtbaar zijn. Beeld Ed van der Elsken/Nederlands Fotomuseum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden