Van den Brink probeert de Nederlandse identiteit te omschrijven, maar komt niet verder dan abstracte notities

Boek (non-fictie) - Waartoe is Nederland op aarde?

Waartoe is Nederland op aarde? Dat is de prikkelende vraag die filosoof Gabriël van den Brink in een gelijknamige bundel essays en interviews stelt. Is er iets dat Nederlanders samenbindt, en zo ja, hoe kunnen we die Nederlandse identiteit omschrijven? En kan de rest van de wereld daar iets van leren?

Van den Brink komt uit op een zestal eigenschappen die de collectieve mentaliteit zouden dekken: vrijheid, gelijkwaardigheid, stoffelijkheid (de materiële, praktische omgang met de natuur), veiligheid, eerlijkheid en zorgzaamheid. Op het eerste oog doet het geforceerd aan de Nederlandse identiteit op die manier te willen vastpinnen, maar de exercitie heeft wel degelijk zin. Nederland en de Nederlandse identiteit zijn immers categorieën die veel mensen houvast en een kader bieden. Zolang we het veranderlijke karakter ervan benadrukken, kunnen bepaalde sociale praktijken ook een constructieve, verbindende rol vervullen.

Van den Brink gaat nog een stap verder door te betogen dat sommige 'typisch Nederlandse' eigenschappen diep verankerd zijn in de geschiedenis. Die invalshoek komt goed uit de verf in de bijdrage van historicus Bas van Bavel, die stelt dat de 17de-eeuwse Republiek een kantelpunt vormt in een grote economische golfbeweging, dat modellen suggereren dat de welvaart zal stagneren en dat de verzorgingsstaat steeds machtelozer zal staan tegenover de groeiende economische ongelijkheid. Ook Maarten Praks historische uiteenzetting over de 17de-eeuwse overlegcultuur, het 'poldermodel', stemt tot nadenken over de eigen tijd: hoe kunnen we een balans vinden tussen de nationale overheid, lokaal bestuur en burgerinitiatieven?

Tenenkrommend wordt het wanneer auteurs morele lessen uit het verleden gaan trekken. Zo meent kunsthistoricus Heidi de Mare dat we allemaal het werk van Jacob Cats op ons nachtkastje zouden moeten leggen. Zijn recept voor een duurzaam huwelijk, zoals geformuleerd in Houwelick (1625), kunnen we volgens haar goed gebruiken omdat de naoorlogse verzorgingsstaat de illusie heeft gevoed 'dat de mens is gemaakt om als eenling door het leven te gaan'.

Waartoe is Nederland op aarde?

Non-fictie

Gabriël van den Brink (red.)

Boom; 360 pagina's; euro 29,90

Kan het nog kolderieker? Jawel, want filosoof Ad Verbrugge doet er een schepje bovenop in zijn poging 'de Nederlandse ziel' te duiden. Ook bij hem vinden we een lofzang op het gezin. En o, wat is het toch heerlijk dat vrouwen in dit 'moreel-religieus baken van onze identiteit' hun ultieme vervulling vinden: 'Met name voor veel vrouwen geldt dat zij hun vrijheid in de persoonlijke levenssfeer willen vormgeven.' Maar gelukkig zijn er altijd nog kapiteins, die onverschrokken over de wereldzeeën voeren en die het gezin en dit land op koers hielden en zullen houden.

Gelukkig staan er ook stukken in deze bundel die wel van realiteitszin getuigen. Dat zijn de korte intermezzo's waarin negen deskundigen rake observaties doen over de Nederlandse gezondheidszorg, de positie van ouderen, het klimaat- en integratiebeleid. Ze doen dat kritisch, met oog voor de plus- en minpunten van ons huidige systeem. Zo wijst hoogleraar empirische sociologie Pearl Dykstra erop dat er in Nederland veel negatiever over ouderen wordt gedacht dan in andere landen. Marjan Minnesma, directeur van Urgenda, merkt op dat Nederland qua duurzame energie onder aan de Europese ladder bungelt. En Halleh Ghorashi, hoogleraar diversiteit en integratie, beschrijft welke hobbels ze op haar pad trof toen ze taallessen wilde volgen op de universiteit. Hun beschouwingen vertellen ons meer over 'de Nederlandse identiteit' dan de abstracte noties van Van den Brink.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.