Van beschuitfabriek via 'punkhol' naar culturele broedplaats

In het Oost-Duitse Zeitz staat een kunstenaarsparadijs

In het Oost-Duitse stadje Zeitz zijn ze al die leegstaande fabrieken beu. Tien kunstenaars uit Rotterdam en Berlijn beschouwen ze juist als hun ideale speelplaats.

Exterieur van de oude beschuitfabriek. Foto Foto: Regina Kelaita

De latex bladdert van muren en plafonds, de ramen zijn ingegooid, de liftschacht is een gat. De Duitse industrieel Max Emmerling zou zijn beschuit- en deegwarenfabriek - gebouwd in 1909 - amper nog herkennen. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 ging het snel bergaf met de industrie in Zeitz, een stadje ten zuiden van Leipzig in de deelstaat Saksen-Anhalt. Ook de parfumfabriek, de chocoladefabriek, de kinderwagenfabriek en de poppenwagenfabriek staan te verkrotten.

Een van die fabrieken heeft tijdelijk een tweede leven. In de verlaten beschuitfabriek, 13 duizend vierkante meter groot, werken deze zomer tien Rotterdamse en Berlijnse beeldend kunstenaars, vijf weken lang. If Paradise Is Half as Nice heet hun project, ofwel Ipihan. Het is de zevende editie, op telkens wisselende locaties. Met boormachines hebben ze hun tentjes in de betonnen vloer verankerd. Vervolgens hebben ze kruiwagens puin geruimd. Ze hebben een provisorische keuken gebouwd met oven en koelkast.

'We hebben stromend water, elektra en zelfs krachtstroom', zegt Ties Ten Bosch, die sinds 2013 meedoet aan Ipihan. 'Dit is één grote speeltuin voor ons.'

Alle hoeken en gaten van de fabriek zijn verkend. Na de sluiting is het complex nog gedeeltelijk in gebruik geweest als meubelzaak en als 'punkhol' - grijze vloerbedekking en een gigantische berg oude kleren en lege flessen zijn daarvan de stille getuigen. Van kelder tot zolder wordt gewerkt aan site specific kunstwerken.

If Paradise Is Half as Nice

De naam If Paradise Is Half as Nice kwam op bij Daan Botlek en Pim Palsgraaf toen ze in 2012 een oude jutespinnerij en weverij kraakten in Leipzig. Het is een single uit 1969 van de groep Amen Corner uit Cardiff. 'Een slecht nummer met een geweldige titel', oordeelt Palsgraaf. 'Dit soort verlaten locaties zijn een paradijs voor ons. Ipihan is de overtreffende trap: als het paradijs half zo goed is als deze fabrieken, dan is dit voor ons het ultieme paradijs. Hoe spartaans ook.'

Foto Foto: Regina Kelaita

Ties Ten Bosch heeft een gat in een plafond gemaakt, zodat een plantje op de tegelvloer water krijgt. Stroken metaal heeft hij tot kronkels gedraaid. Zo meteen gaat hij abseilen, om ze aan een buitenmuur te bevestigen. 'Of het wat wordt, weet ik niet. Het mag mislukken, maar er kan ook iets heel moois ontstaan.' De kronkels haalt hij een dag later weg: 'Het is te iel, te bedacht. Mijn werk gaat meer over toeval, over dingen die spontaan ontstaan.'

In een opgeruimde kelder heeft fotograaf Judy van Luyk kapotte ramen aan het plafond opgehangen. Barsten en scherven werpen harde schaduwen op de muur. Ze is nog niet tevreden. 'Nu is het te clean. Een cleane expositie kun je overal maken.'

De fabriek anno 1909.
En nu, met een reclame voor de meubelzaak die inmiddels ook weg is. Foto Foto: Regina Kelaita

Pim Palsgraaf heeft een verdieping gecharterd. Vorig najaar bouwde hij een sculptuur in de Kunsthal in Rotterdam, een meterslange, grauwzwarte constructie van modelbouwhuisjes, pallets en grote houten blokken die naast en boven de bezoekers kronkelde. Het was alsof een parasiet was gaan woekeren in het strakke gebouw van Rem Koolhaas. In Zeitz moet de fabriek zelf eraan geloven. Palsgraaf sloopt en verzaagt tussenmuren, kasten en kozijnen. 'Dat is zo cool van deze plek. Ik hoef niet eerst een projectplan te maken.'

Aan de overkant van de binnenplaats heeft Willem Besselink op zijn laptop een 3D-schets gemaakt van de ruimte van 20 bij 10 meter. 'Dit is een moeilijk gebouw. Aan de buitenkant heeft het veel karakter, met die rode baksteen. Binnen is het minder inspirerend.' Hij haalt daarom zijn inspiratie uit de heuvelachtige omgeving van Zeitz. Hoogtelijnen op de landkaart dienen als uitgangspunt om het systeemplafond hoger of lager te hangen. 'Ik wil dat bezoekers het straks eerst zien zonder die toelichting. Wie nieuwsgierig is, kan uitleg krijgen.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Pim Palsgraaf maakt een installatie met oude planken, deuren kasten en ander sloopmateriaal. Foto Foto: Sybille Neumeyer
Willem Besselink (tweede van links) verandert een systeemplafond in het heuvellandschap rond Zeitz. Foto Foto: Sybille Neumeyer

Dit weekeinde zijn bezoekers welkom; Ipihan is een van de blikvangers tijdens de Leipziger Industrietage. De kunstenaars weten dat ze in Zeitz met gemengde gevoelens worden bezien. Veel inwoners zien in de verlaten fabriekspanden niet de schoonheid van het verval, maar vergane glorie. Zeitz verloor de laatste decennia de helft van haar inwoners. Projectontwikkelaars zien kansen. Leipzig, op een half uur rijden, maakt een forse economische groei door. Menig fabriek heeft een tweede leven gekregen met ateliers, galeries, appartementen, creatieve industrie. Wellicht profiteert Zeitz daar ook van. De Ipihan-fabriek is voor 32 duizend euro gekocht door een projectontwikkelaar. Dit project vestigt de aandacht op de potentie.

Illustrator en straatkunstenaar Daan Botlek, met Pim Palsgraaf in 2012 de initiatiefnemer van Ipihan, heeft niet zoveel op met die discussie over gentrification. 'Nu werken we samen met de eigenaar en komt Ipihan in een ander daglicht te staan. Maar de eerste drie edities hebben we illegaal fabrieken in Leipzig gekraakt. Misschien dat we een volgende keer weer op kleinere schaal werken. Misschien in een verlaten bergdorpje in de Pyreneeën.' Uitgangspunt blijft de locatie. Die moet iedereen iets te bieden hebben, aldus Botlek. 'Het gebouw is onze curator.'

In een kelder belicht Judy van Luyk kapotgegooide ramen. De scherven reflecteren op de muur. Foto Foto: Regina Kelaita

Maurice Meewisse is zich bewust van de gevoeligheden in Zeitz. 'Voor je het weet, ben je de koloniale Nederlander die in de voormalige DDR even komt uitleggen wat hier al dan niet moet gebeuren. De buurt, de projectontwikkelaar, wij als kunstenaars: iedereen heeft zo zijn eigen agenda.'

Meewisse kwam naar Zeitz met de vraag: wat van waarde is er nog achtergebleven in dit gebouw? 'Ik dacht eerst: ik ga oude spijkers verzamelen en oppoetsen, ze recht slaan, in doosjes stoppen en voor 3 euro verkopen.' Maar hij vond ook oude tl-armaturen uit de DDR-tijd, isolatoren en een staaf van een bliksemafleider. Hij heeft ze met zorg gerepareerd en gepoetst. In een popup-designwinkel (Meewisse Industrieelektronic & Sonstige) biedt hij ze dit weekeinde voor een spotprijsje aan. 'Zo kunnen inwoners van Zeitz een eigen stukje erfgoed kopen.'

Maurice Meewisse richtte een designwinkel in met opgeknapte spullen uit de fabriek. Foto Foto: Sybille Neumeyer

Een paradijs voor kunstenaars in beeld

Wilt u meer foto's zien van de broedplaats If Paradise Is Half As Nice in Zeitz? Bekijk hier het scrollverhaal.

Meer over