Van Beiroet tot Brussel

Als nauwgezet observator heeft de Vlaming Lieven De Cauter ons meer te bieden dan als theoretisch filosoof. Een wijsgerige gids in een wankele wereld.

Beeld Bart Dewaele

Is Lieven De Cauter veranderd of de wereld? Beide naar ik vermoed, maar dan wel in omgekeerde richting. In ons land is de Vlaamse filosoof en architectuurtheoreticus De Cauter vooral bekend door de kritische maar ook frivole bundel essays Archeologie van de kick, die verscheidene drukken beleefde. Dit boek dateert van alweer tien jaar geleden. Sindsdien is de frivoliteit helaas uit De Cauters boeken verdwenen. In de verzamelde teksten uit De capsulaire beschaving en De alledaagse apocalyps ontpopte hij zich volgens recensenten vooral tot onheilsprofeet en doemdenker. Als architectuurtheoreticus reduceerde hij de hele wereld tot één grote platgeslagen, suburbane vlakte, als filosoof tot een entropisch kapitalistisch imperium, dat de ondergang niet kon ontlopen.

Beeld AP

Lichtere toets

Na al dit gesomber is het plezierig om te constateren dat De Cauter in Metamoderniteit voor beginners, zonder zijn fundamenteel kritische houding op te geven, toch weer ruimte blijkt te hebben voor een lichtere toets. Als auteur is hij ontegenzeggelijk veranderd.

Dat geldt trouwens ook voor de wereld, van Brussel tot Beiroet, van Molenbeek tot het Midden-Oosten, die De Cauter analyseert. Het vreemde is dat voor de meeste beschouwers deze wereld juist somberder en gevaarlijker is geworden. De geografische namen hierboven zijn veelzeggend. Het lijkt of De Cauter in dit donkere tijdsgewricht zich bewust is geworden van de vele positieve instituties waarover wij in de rechtsstaat nog beschikken. Toen de permanente catastrofe voor hem nog vooral uit een filosofisch idee bestond, kon hij het zich veroorloven om de onontkoombare ondergang te prediken. Nu deze zich bij vlagen in de realiteit blijkt voor te doen, daagt kennelijk het besef dat wij in het Westen veel kostbare verworvenheden uit ons verleden dreigen te verliezen en dus te verdedigen hebben. Het siert De Cauter dat hij, in plaats van triomfantelijk zijn gelijk te halen - ik had het al voorspeld - zijn filosofische uitgangspunten nuanceert.

Dit laatste doet hij vooral in de korte, persoonlijk getinte essays en het slotinterview uit Metamoderniteit voor beginners. Het is jammer dat hij hiernaast in de vaak oudere, vooral theoretische stukken nog zijn door Agamben en Derrida geïnspireerde rondjes blijft draaien. De titel spreekt hier ook boekdelen. Wat het begrip 'metamoderniteit', waarmee De Cauter schermt, nu precies inhoudt, blijft onduidelijk. En wat het onderscheid inhoudt met begrippen als 'posthistorie', 'vloeibare moderniteit', 'postmodernisme' en 'metamodernisme' lijkt zelfs filosofisch niet bijster interessant.

Filosofische apotheose

Dan maar liever naar de meer empirisch gerichte artikelen. Als voorbeeld kies ik 'Hobbes in Beiroet', het verslag van een werkbezoek aan deze stad door een Vlaamse delegatie die een project erover moest voorbereiden in een kunstencentrum in Brussel. Alleen al de twee stedennamen dwongen mij tot een aandachtige lezing van dit in 2009 geschreven artikel. Onwillekeurig ga je je afvragen in hoeverre de steeds dreigende burgeroorlog in Beiroet ook iets laat zien van de recente noodtoestand in Brussel. Overeenkomsten blijken er genoeg te bestaan: de voelbare angst, het zich terugtrekken in de privésfeer, de oplopende spanningen tussen verschillende bevolkingsgroepen. De nauwgezette beschrijvingen van De Cauter verschaffen veel inzicht en informatie, waar de lezer zelf mee vergelijken kan. De filosofische apotheose aan het slot is daarom overbodig en contraproductief. Met zijn 'permanente burgeroorlog' zou Beiroet ons een blauwdruk van onze eigen toekomst verschaffen. Volgens de De Cauter uit 2009 is 'Beiroet overal en is het overal Beiroet'.

Ik vraag mij af of de auteur dit nu nog zo zou formuleren. In zijn essays over Brussel blijken er daar bijvoorbeeld nog veel publieke ruimtes te bestaan die het verdedigen waard zijn. Ook signaleert De Cauter enthousiast een aantal interessante gemeenschappelijke projecten, waarin mensen van voedselvoorziening tot wonen het heft in eigen hand nemen.

Wie een wijsgerig wegwijs zoekt in onze wankelende hedendaagse wereld, vindt in de meer empirisch gerichte artikelen van deze bundel in De Cauter een uitstekende gids. De manier waarop hij het begrip 'natuurtoestand' van de 17de-eeuwse denker Thomas Hobbes herneemt als 'een oorlog van allen tegen allen' is verhelderend om na te denken over de vele situaties in de wereld waar het gezag en het geweldsmonopolie van de staat wegvallen. Wie dit goed op zich laat inwerken, kan zelfs een ook opgenomen zware theoretische beschouwing over Hobbes gaan bestuderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden