Van baanbrekend naar bedaagd

Aan de hoeveelheid werk ligt het niet. Sterker, alles wat hij heeft gemaakt hangt wel op de tentoonstelling Kurt Schwitters en de avant-garde in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam....

Het Boijmans heeft niet bepaald bescheiden ingezet: met meer dan driehonderd stuks, is dit de grootste presentatie van de Duitse avant-gardist in een Nederlands museum tot nu toe. Alles is aanwezig, maar toch vraag je je af waarop de reputatie van Kurt Schwitters (1887-1948) als avant-gardistisch kunstenaar eigenlijk is gebaseerd.

De presentatie getuigt van een ambitie conform de eerzucht die Schwitters zelf ook bezat. Wilde de kunstenaar met zijn werk niet, zoals hij zelf zei, ‘relaties tot stand brengen, bij voorkeur tussen alle dingen in de wereld’? Met als doel om ‘in een nog niet overzienbare toekomst de hele wereld tot een enorm kunstwerk om te vormen’.

Aan ambities dus geen gebrek. Maar wat ervan terecht is gekomen, blijkt nu in Rotterdam niet onverdeeld positief.

De kunstenaar begon zijn carrière rond 1918 met semikubistische tekeningen, beëindigde die dertig jaar later als vormgever en schilder van lyrisch-abstracte doeken, en kende daartussen zijn grootste doorbraak en succes met zijn Merzbilder (ontleend aan het woord Kommerz). Vreemde assemblages van uiteenlopend afval dat Schwitters op straat vond en tot beeldassociaties samenvoegde. Uitgaande van het ecologische principe dat alles dat weggegooid wordt, voor de kunst nog bruikbaar is. Zoals tramkaartjes, oud geld, briefjes en (inmiddels vergeelde) krantenberichten.

De controversiële collages sloten precies aan bij de experimenteerzucht binnen de Europese kunstwereld van net na de Eerste Wereldoorlog. Met name bij Dada-kunstenaars als Hans Arp, Raoul Hausmann en vooral Theo van Doesburg. Met hem ondernam Schwitters in 1923 een dadaïstische ‘veldtocht’ van publieke optredens door Nederland – zijn ‘mooiste tijd’, zoals hij zich eens liet ontvallen. Op die avonden bracht Van Doesburg strijdvaardige speeches ten gehore, speelde zijn vrouw Nelly muziek van Satie en Strawinsky, en zorgde Schwitters voor ‘poëtische interventies’ van geblaf en gekerm.

Omdat in Rotterdam ook van hen werk is te zien, wordt duidelijk hoezeer zij elkaar hebben beïnvloed. Zozeer zelfs dat soms op grond van de collages, schilderijen en drukwerk niet is vast te stellen wie nu precies wat heeft gemaakt. Nee, hoezeer het werk van Schwitters ook altijd als bijzonder wordt geprezen, in het Boijmans blijkt hij, naast het werk van zijn tijdgenoten, gewoon een modale avant-gardist te zijn. Baanbrekend in zijn tijd, maar eerder klassiek en bedaagd nu.

Met één uitzondering: Schwitters’ Merzbau, een ruimte uit het huis van de kunstenaar in Hannover dat in de Tweede Wereldoorlog werd verwoest en nu in Rotterdam in gereconstrueerde vorm is te bewonderen. Het chaotische interieur met onoverzichtelijke nissen en uitstulpingen, gestucte stalactieten en fotofragmenten is als Gesammtkunstwerk het hoogtepunt uit zijn oeuvre. En onvergelijkbaar met werk van anderen.

Of Schwitters daarmee in zijn opzet van een mondiale beeldrevolutie is geslaagd, valt te betwijfelen. Wat niet wegneemt dat het interieur een sterk staaltje is van hoe een experimentele geest zich uiteindelijk laat concretiseren in stuc, hout en glas. Een beeldende afspiegeling van de labyrintische inborst die Schwitters blijkbaar wel degelijk bezat.

Dat het Boijmans zelf daarmee heeft willen concurreren is een grote fout. In een poging Kurt Schwittertje te spelen is de grote, vierkante Bodonzaal vertimmerd tot een zwierig labyrint om de bezoeker in de onorthodoxe wereld van Schwitters onder te dompelen. Maar zo experimenteel als de Merzbau oogt, zo contraproductief is wat het museum aan interieurverzorging heeft gedaan. De elegantie van gebogen hardboard elimineert het avant-gardisme dat Schwitters ook al niet in grote mate bezat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden