Van alles weten van bijna iedereen

Handelaren in data verleiden ons om van alles prijs te geven. Wat doen ze met die informatie? En hoe hou je controle over je gegevens?

Beeld anp

Op mijn adres woont een alleenstaande tussen de 25 en 49 jaar, zonder thuiswonende kinderen en met een inkomen van anderhalf keer modaal. Deze persoon gaat regelmatig met het vliegtuig op vakantie. Verder heeft de bewoner waarschijnlijk geen auto en wel een hypotheek. En o ja, hij of zij leest graag gratis bladen, zoals Metro.


Dit zou ik moeten zijn, want inderdaad: ik woon alleen. Maar dit bén ik helemaal niet. Dat van het vliegtuig en de auto klopt nog wel, maar de Metro neem ik niet mee de trein in en ik zou willen dat ik anderhalf keer modaal verdien.


Toch zijn dit kenmerken uit het profiel dat het bedrijf 4orange over mijn adres heeft. Dat weet ik, omdat ik de gegevens heb opgevraagd.

Hokjesdenken
Datamakelaars verzamelen gegevens en maken op grond daarvan profielen die interessant zijn voor bedrijven, bijvoorbeeld om gerichter te kunnen adverteren. De Volkskrant speelt even voor datahandelaar en maakte zijn eigen profieltest. Beantwoord de vragen hier en bekijk in welk hokje u wordt gestopt.

Beeld Volkskrant.nl

Binnenkort kan iedereen in de Europese Unie (EU) dit waarschijnlijk doen. Maandag zijn de lidstaten van de EU het eens geworden over een wetsvoorstel dat het de burger onder meer mogelijk maakt bij bedrijven op te vragen welke gegevens die over hem hebben. Ook kan worden verzocht die informatie te wissen.

In Nederland is het nu al zo ver. Maar als je gegevens wilt opvragen, moet je wel weten bij welke bedrijven je moet zijn. Google en Facebook kennen we, en we weten vaag dat ze geld verdienen met wat ze van ons weten. Maar veel databoeren kennen we helemaal niet. Laat staan dat we weten hoe ze aan onze gegevens komen en wat ze ermee doen. Dat is niet toevallig: ze houden zich buiten de schijnwerpers.

OVERTUIGD & AMBITIEUS
Je bent hoogopgeleid en woont zonder auto op jezelf in de stad. Je hebt een grote culturele belangstelling. Als je sport, dan doe je aan hockey, tennis of zeilen.

Beeld Ivo van der Bent

4orange is zo'n databroker. Een makelaar in gegevens over huishoudens. Via verschillende kanalen halen dit soort bedrijven informatie over ons, de 'datasubjecten', binnen. Die gegevens analyseren ze en verkopen ze als pakketjes door. Die pakketjes zijn profielen van huishoudens.

Van zo'n 1,6 miljoen huishoudens heeft 4orange meer dan duizend kenmerken. Van alle huishoudens in Nederland, ruim zeven miljoen, heeft het bedrijf 70 kenmerken. Informatie die potentieel zeer interessant is voor commerciële partijen: van webwinkels en reisbureaus tot grote banken en verzekeraars. Die kunnen er een nieuwe afzetmarkt mee vinden of hun klantenkring beter leren kennen.

Ingevulde enquête

Hoe komt 4orange aan al die informatie? Van ons zelf. Althans, van velen van ons. Tot 2011 stuurde 4orange een papieren enquête naar ongeveer anderhalf miljoen huishoudens. De lijst bevat honderden vragen over je interesses, winkelgedrag, surfgedrag, en persoonlijke situatie. De respons was jaarlijks ruim 20 procent: zo'n 300 duizend ingevulde formulieren.

Een opmerkelijk hoog aantal, zeker omdat mensen in recent onderzoek van TNO juist in grote meerderheid (82,5 procent) aangaven veel belang te hechten aan de bescherming van persoonsgegevens. Bovendien heeft de helft weinig tot zeer weinig vertrouwen in de omgang met die gegevens door commerciële partijen als marktonderzoeksbureaus, webwinkels en goede doelenorganisaties.

Een tikje naïef zijn we dus als we zo'n lijst invullen. Maar we worden ook een beetje voor de gek gehouden. De enquête werd verspreid onder de naam 'Centrum voor Consumenteninformatie' (CCI). Dat doet eerder denken aan iets als de Consumentenbond, gericht op het informeren van mensen, niet op het profileren met commerciële doeleinden.

In de vragenlijst wordt duidelijk wat er met de informatie gebeurt, zegt Mariëlle van der Zwan, partner bij 4orange. 'Mensen die de lijst invullen en opsturen, tekenen daarmee ook voor de analyse en verkoop van de data.' Inderdaad, onder aan de enquête stem je ermee in dat 'deze gegevens na analyse kunnen worden verstrekt aan partners en zorgvuldig geselecteerde bedrijven en organisaties die verklaard hebben de relevante regelgeving voor de bescherming persoonsgegevens (...) na te leven'. De gegevens kunnen worden gebruikt voor 'analyses, onderzoek, product-/dienstontwikkeling, bestandsvalidatie en -onderhoud en om u interessante aanbiedingen te verstrekken'.

Hoeveel mensen zouden dit lezen? En begrijpen wat er staat? Van der Zwan denkt niet dat naïviteit de verklaring is voor de hoge respons. 'Mensen zitten niet te wachten op aanbiedingen die niet aansluiten bij wat zij willen', verklaart zij. 'Ze willen gerichte reclame ontvangen op basis van hun interesses.' En het invullen van de lijst van 4Orange kan daarbij helpen. Volgens Van der Zwan maakt dataprofiling het mogelijk huishoudens zo goed in kaart te brengen dat je bijvoorbeeld alleen aanbiedingen van meubelboulevards ontvangt als je net een huis hebt gekocht.

PRIL EN OPGELEID
Je bent hoogopgeleid of nog student aan een universiteit. Je woont zonder auto in een huurwoning in de stad en maakt zeer veel gebruik van internet. Je hebt een brede interesse: koken, dvd's kijken en sporten zoals fitness, hockey, wielrennen, skiën, squash of zeilen.

Beeld Ivo van der Bent

Enkel nog online

Tegenwoordig werkt 4orange alleen nog online. De handige trucjes om mensen te verleiden vragen over zichzelf te beantwoorden, zijn gebleven. Invullers kunnen gratis boodschappen winnen bijvoorbeeld, of een staatslot. Van der Zwan noemt dit overigens geen trucs: 'De vragen worden verwerkt in online vragenlijsten van onze partners, waar mensen inderdaad vaak kans maken op een prijs. Nagenoeg elk commercieel bedrijf werkt zo.'

De respons is beduidend lager dan vroeger, ongeveer 75 duizend, maar de kwaliteit is hoger. 'Fouten door het inscannen van formulieren zijn verleden tijd. Bovendien zijn er steeds meer openbare databases. Die koppelen we aan de antwoorden die mensen zelf geven. Zo worden de data specifieker, klopt de informatie vaker en is die aantrekkelijker voor onze klanten', zegt Van der Zwan.

Maar van mijn profiel klopt weinig. 'Dat komt doordat we geen specifieke informatie over jou hebben', zegt ze. 'Je hebt waarschijnlijk nooit een CCI-vragenlijst, op papier of online, ingevuld.' Dat klopt. Het profiel van 4orange zegt in mijn geval meer over mijn buurt dan over mijzelf. Van alle ruim zeven miljoen huishoudens in Nederland heeft 4orange een profiel gemaakt op basis van gegevens uit dezelfde postcodegebieden.

Als ik wil profiteren van wat 4orange doet, en alleen gerichte aanbiedingen in mijn brievenbus wil, zal ik toch echt vragen moeten beantwoorden. Zelfs dan zal er nog steeds troep op de mat ploffen, geeft Van der Zwan toe. 'Dat komt doordat nog niet alle bedrijven werken zoals wij.'

AGRARISCH & ACTIEF
De hoofdkostwinner in je huishouden heeft een lbo- of mbo-opleiding gedaan en is werkzaam als zelfstandig ondernemer of in een vrij beroep. Je woont met je relatief grote gezin in een vrijstaande woning of een boerderij en hebt twee of meer auto's.

Beeld Ivo van der Bent

Niet privacygevoelig

Al die informatie is niet privacygevoelig, zegt Van der Zwan, omdat de klanten van 4orange niet geïnteresseerd zijn in individuele persoonsgegevens. 'Het gaat om het grotere plaatje'. Bovendien houdt 4orange zich aan de wet, zegt ze. De toezichthouder, het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP), ziet hierop toe.

Privacywaakhond Bits of Freedom vindt toch dat het anders moet en kan. 'Bedrijven als 4orange kennen we niet en dus weten we niet wie hun klanten zijn', zegt woordvoerder Daphne van der Kroft.

De markt 'aan de achterkant' is dus niet transparant. Eenmaal gedeeld met een databroker, zijn onze gegevens overgeleverd aan de datahandel, waarin alleen al in Europa naar schatting tientallen miljoenen euro omgaan. We weten niet welke informatie naar welke bedrijven gaat, wat zij er mee doen en wat de data over ons waard zijn. De controle zijn we kwijt.

Wat moet er dan anders? 'Je moet exact kunnen zien met welk doel een bedrijf jouw gegevens gebruikt', vindt Van der Kroft. Als je dat niet zint, zou je ervoor moeten kunnen kiezen er niet mee akkoord te gaan. 'Nu geef je met één vragenlijst meteen toestemming aan allerlei bedrijven om van alles en nog wat met die informatie te doen.'

Volgens 4orange is het nog niet zo makkelijk om precies aan te geven waar je informatie naartoe gaat: elk bedrijf gebruikt de data anders en niet elk persoonskenmerk is voor elke klant even interessant. Bovendien worden de profielen meestal als geheel verkocht en is het dus niet mogelijk om bepaalde zaken wel en andere zaken niet te delen.

Transparantere markt

Toch kan het wel, zeggen ze bij de start-up Data is Me (Dime). 'We willen in elk geval een poging doen de markt transparanter te maken', zegt Mariska van Bohemen, een van de oprichters. Dit probeert Dime te doen door mensen vooraf een profiel te laten aanmaken. Daar kun je social media-accounts en andere gegevens over jezelf aan koppelen. Je kiest dus zelf welke gegevens Dime mag gebruiken. 'Ook over de verkoop en het verdere gebruik van de gegevens proberen we de consument controle te geven', zegt Van Bohemen. Precies zoals Bits of Freedom wil. 'Als je wilt dat banken en verzekeraars jouw informatie niet krijgen, maar bijvoorbeeld mediabedrijven wel, moet dat mogelijk zijn.'

Je kunt bij Dime zelfs geld verdienen met het delen van gegevens over jezelf. Telkens als jij in een dataset zit die wordt verkocht, ontvang je een klein bedrag. 'Dat zal niet gaan om honderden of duizenden euro's', geeft Van Bohemen toe. Persoonsgegevens worden meestal in bulkhoeveelheden verkocht voor grotere bedragen, per persoon komt dat meestal neer op slechts een paar euro.

BEJAARD & KRITISCH
Je bent laag tot middelbaar opgeleid en woont in een huuretagewoning of een bejaardenhuis. Je sport niet, maar speelt wel bridge en gaat soms naar musea, opera, ballet of klassieke muziek.

Beeld Ivo van der Bent

Klinkt goed, geld verdienen aan je persoonlijkheid en meer transparantie. Maar is dit niet ook een truc? 'De meerwaarde van ons bedrijf is juist dat wij geen trucs gebruiken en dat data eerlijk worden verkocht', vindt Van Bohemen. Toch is Bits of Freedom kritisch. 'Als een businessmodel waarbij voor de consument een financieel motief meespeelt, de overhand krijgt, vinden wij dat zorgelijk. Privacy is een recht, geen luxegoed', aldus Van der Kroft.

Maar als je niet meewerkt, weet ik nu, stoppen de dataverzamelaars niet met data verzamelen. Ook als je oplettend bent en geen enquêtes invult, maken onbekende bedrijven profielen van je huishouden en verdienen ze geld door die aan andere onbekende bedrijven te verkopen. Fijn dat de Europese Unie ons meer macht wil geven, maar deze zoektocht heeft me niet optimistischer gemaakt. Zal ik ooit weten welke bedrijven wat van mij weten? En zal ik die informatie makkelijk kunnen laten wissen? Ik geloof dat ik eerder anderhalf keer modaal zal verdienen. En misschien zelfs de Metro zal lezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden