Van Alles en Nog Wat in parallelle werelden

Als jongen begreep David Deutsch al niets van het verhaal dat de Universele Mens is uitgestorven omdat er tegenwoordig zoveel te weten is dat niemand dat meer in zijn eentje kan behappen....

Het aantal kenbare feiten, schrijft hij in zijn The Fabric of Reality, is zeker groter dan ooit, maar dat zegt niets over de begrijpelijkheid van die feiten. 'Het is onmogelijk om alle waarnemingen van een planeet te kennen, maar astronomen zijn niettemin in staat de beweging ervan te doorgronden en haar baan exact te definiëren.'

In zijn boek claimt Deutsch dat het moment gekomen is, waarop de mensheid de werkelijkheid dieper doorgrondt dan ooit tevoren. Al wat daarvoor nodig is, is het inzicht in wat quantumtheorie, kentheorie, rekenkunde en evolutie met elkaar verbindt. Het boek is niet toevallig opgedragen aan wetenschapsfilosoof Karl Popper, fysicus Hugh Everett, wiskundige Alan Turing en geneticus Richard Dawkins. Uit hun grote ideeën weeft Deutsch behendig zijn veelomvattende wereldbeschouwing.

'Deze Theorie van Alles heeft een veel grotere draagwijdte dan de theorie van alles waarnaar deeltjesfysici speuren, omdat de realiteit immers niet alleen bestaat uit ruimte, tijd en deeltjes, maar ook uit, bijvoorbeeld, leven, gedachten en berekeningen.'

Het zouden potsierlijke, pretentieuze uitspraken zijn als ze niet door David Deutsch waren neergeschreven. Deutsch geldt onder collega's als een briljante zonderling. Hij leeft als een kluizenaar in Oxford, reist zelden en communiceert per e-mail, werkt 's nachts en slaapt overdag. Maar hij is ook grondlegger van de theorie van quantumcomputers, en de man die Stephen Hawking overtuigde van de mogelijkheid van reizen in de tijd. Een wetenschapper, kortom, die serieus te nemen is.

Deutsch vindt een fundament voor zijn alomvattende wereldbeeld in een tamelijk exotisch idee uit de quantumwereld, dat er niet één universum bestaat, maar oneindig veel parallelle universa. Die veelwerelden-theorie uit de jaren vijftig van theoreticus Hugh Everett, verklaart onder meer waarom deeltjes ook golfeigenschappen vertonen.

Maar het verklaart nog veel meer, meent Deutsch. Waarom zijn sommige wetenschappelijke theorieën beter dan andere? Waarom overleven sommige soorten en sterven andere uit? Waarom is niet al het berekenbare ook realiteit? Waarom zijn er natuurwetten? Waarom is er een welomschreven realiteit?

Omdat, redeneert hij, sommige gedachten, genencombinaties en wiskundige verhoudingen identiek zijn in nauw verwante parallelle universa, terwijl andere juist volkomen verschillen. Sommige fenomen en ideeën zijn veel helderder in het weefsel van de werkelijkheid verankerd dan andere, die meer op toevallige variaties berusten. Zelfs chaos laat zich volgens Deutsch verklaren door aan te nemen dat het weer of een wervelend gas kennelijk gemakkelijker tussen ver uiteenlopende universa heen en weer springt dan veel klassieke systemen.

Wetenschappers proberen in zijn ogen vooral de weefpatronen in de werkelijkheid te onderkennen, ook al kunnen ze evenmin als gewone stervelingen in parallelle universa kijken. Op deze manier is er een nieuwe, veel samenhangender en vooral eenvoudiger theorie van de werkelijkheid bereikt: een manier om de wereld beter te begrijpen. Wie het idee van het multiversum doorgrondt, begrijpt in één klap vier cruciale theorieën uit de hedendaagse wetenschap, precies zoals de kleine David Deutsch altijd al droomde.

Maar hoe reëel is het bestaan van het multiversum zelf, toch niet bepaald een alledaags idee? Het tweede hoofdstuk van The Fabric of Reality is wat dat betreft een geniaal staaltje retorica. Met niet meer dan welgekozen woorden weet Deutsch aan te tonen dat er écht parallelle universa bestaan.

Neem, zegt Deutsch, een scherm met twee evenwijdige smalle spleten en laat er licht op vallen. Achter het scherm ontstaan lichte en donkere lijnen: het uitdoven en versterken van samenkomende lichtgolven.

Met die interferentie is evenwel iets merkwaardigs aan de hand, want ook als lichtdeeltjes één voor één op het scherm vallen, ontstaan er lichte en donkere vlekken. Waarmee interfereren die losse fotonen? Met fotonen in een parallel universum, aldus Deutsch, en hij zegt zich niet te kunnen voorstellen, hoe je zoiets ánders zou moeten verklaren. Dat veel fysici niets zien in de veelwerelden-theorie, doet daar voor hem weinig aan af.

Sterker, het bestaan van het multiversum kan volgens de gedreven Oxfordse theoreticus zelfs technologische toepassingen krijgen als de eerste quantumcomputer wordt gerealiseerd. Deutsch schreef zelf in 1985 een van de belangrijkste theoretische verhandelingen over de mogelijkheid om de onbepaaldheid uit de quantumtheorie te gebruiken bij efficiënt rekenwerk. Daarbij is het idee, een berekening tegelijk te laten verlopen in een groot aantal nauwverwante parallelle werelden. Zo kan in een flits een veelheid aan rekenwerk worden gedaan.

Een nog exotischer idee is reizen in de tijd. Volgens Deutsch is het fysisch niet verboden om terug of vooruit te reizen in de tijd. Daarvoor moet de reiziger weliswaar handig gebruik maken van zwarte gaten en andere defecten in de vierdimensionale ruimte-tijd, maar het kan. Echter, de tegenwerping dat tijdreizen tot logische paradoxen leidt omdat de reiziger bijvoorbeeld zijn eigen geboorte zou kunnen verhinderen, snijdt geen hout. Wie in de tijd reist, belandt volgens de theoreticus nooit meer in zijn eigen plakje van het multiversum.

Het zijn prikkelende gedachten, die zelden helderder zijn geformuleerd. Maar wie alle hoofdstukken nog eens aan zich voorbij laat trekken, ontkomt niet aan de indruk dat het allemaal net wat willekeurig is. Is Deutsch Theorie van Alles niet veeleer een Theorie van Van Alles en Nog Wat? Deutsch weeft vooral een weefsel tussen zijn eigen favoriete opvattingen in plaats van tussen de meest essentiële inzichten, wat hij ook beweert.

The Fabric of Reality is in die zin, ondanks de verstrekkende pretenties, niet meer dan een collectie briljante verhandelingen over hedendaagse wetenschappelijke ideeën. Maar ook niet minder. En wie zich door Deutsch overdonderende helderheid laat meeslepen, begrijpt uiteindelijk inderdaad meer van de werkelijkheid dan voorheen. Lang niet alles, maar het gaat de goede kant op.

Martijn van Calmthout

David Deutsch: The Fabric of Reality

Penguin Press; ¿ 87,-

ISBN 0 713 99061 9

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden