BoekrecensieReizigers van een nieuwe tijd

Vaardig en met humor vervlecht Benali zijn eigen verhaal met dat van een Hollandse piraat ★★★★☆

In zijn essay voor de Maand van de Geschiedenis vervlecht Abdelkader Benali zijn eigen levensverhaal handig met dat van de Nederlandse piraat en avonturier Jan Janszoon. Wat blijkt: ze delen meer dan Benali dacht.

Benali vertelt het jongensboekachtige verhaal van Jan Janszoon, een Nederlandse piraat.Beeld De Arbeiderspers

Abdelkader Benali noemt zijn dochter weleens voor de grap ‘piraat’. Nu kan hij haar vertellen dat haar voorouders echte piraten waren. Welk kind wil dat niet? Op zijn bureau staat een foto van zijn overgrootvader: ‘Als hij niet ooit op een sloep heeft plaatsgenomen om in het duister van de nacht dwars door de mist een gewapend schip te enteren, dan zijn vader wel.’

In zijn essay voor de Maand van de Geschiedenis, Reizigers van een nieuwe tijd, vertelt Benali het jongensboekachtige verhaal van Jan Janszoon, een Nederlandse piraat die begin 17de eeuw in Marokkaanse dienst kwam en het in de piratenstad Salé tot admiraal schopte. De piraten eisten onder bedreiging de begeerlijke vracht én de bemanning van Europese boten op.

Benali’s fascinatie voor de piraterij in Noord-Marokko, en de rol van Nederlanders daarin, begon in de tijd dat hij geschiedenis studeerde. Zijn docent Herman Obdeijn vertelde dat Barbarijse piraten eeuwenlang een belangrijke rol hadden gespeeld in de onderhandelingen tussen Nederland en Marokko, over het doorlaten van schepen naar de Oost, waar lucratieve handel werd gehaald. Nederland moest de piraten te vriend houden; daarbij speelden Nederlanders die waren aangepast aan de islamitische cultuur een grote rol. Nederlanders die in Marokko assimileerden! Die waren er dus geweest, tot verbazing van Benali. ‘Ik wist toen nog niet dat die kaapvaarders ook in mijn stamboom ronddobberden.’

Dat beseft hij als hij op vakantie is in zijn geboortedorp Ighazzazen. Het strand waar hij als jongetje zwom, was eeuwenlang een vertrekpunt voor piratenschepen. De inwoners van de Rif vulden hun karige inkomen uit landbouw en visserij aan met piraterij – dus ook zíjn voorvaderen. Kijkend over zee, naar de Spaanse kust, beseft hij dat zijn geboortestreek – met de nabijgelegen Spaanse enclave Melilla, een stadje waar de gedroogde hammen buiten hangen – een roerige geschiedenis heeft van oorlog, migratie en assimilatie.

In de 16de eeuw, na de val van de Moorse stad Granada, werden de islamieten verjaagd uit Spanje en zochten ze asiel in deze streek. Ook toen verdienden zeelieden geld aan de overtocht. Nu steken mensen in gammele bootjes de Middellandse Zee tussen Afrika en Europa over met de dubieuze hulp van mensensmokkelaars en vindt er een levendige drugssmokkel plaats. Deze praktijken vormen, schrijft Benali, ‘een miljardenindustrie waar de piraten van toen alleen maar over konden dromen’.

Meer verhaal dan essay

Reizigers van een nieuwe tijd is meer een verhaal dan een essay, maar dat is niet erg. Het is tot de nok toe gevuld met informatie, onderhoudend en met humor verteld. Handig vlecht Benali twee levensverhalen in elkaar: dat van zichzelf en dat van Jan Janszoon. Hijzelf kwam op zijn 4de naar Nederland; zijn familie trok al eerder een rusteloos spoor van migratie door Noord-Afrika. Jan Janszoon was een avonturier, die zijn vrouw en kinderen verliet en piraat werd. Hij had er geen probleem mee Hollandse schepen te enteren. Zijn assimilatie ging zo ver dat hij zich liet besnijden en een moslimnaam aannam: Moerad Raïs.

Een bizar verhaal, denkt Benali. Tot hij zich realiseert dat ‘die Hollandse jongens en meisjes’ die zich aansluiten bij IS precies hetzelfde doen. Identiteit kan dus een keuze zijn. Maar vaker wordt zij bepaald door de plaats waar het lot je brengt en waar je zult moeten overleven.

Benali fantaseert over wat er was gebeurd als de Moren niet uit Spanje waren verdreven. ‘Dan zou het Iberisch Schiereiland wellicht zijn uitgegroeid tot de eerste multiculturele natie van Europa, waarin moslims, christenen en joden zich vellig voelen.’ Maar ja, dat is niet gebeurd.

Abdelkader Benali: Reizigers van een nieuwe tijd – Jan Janszoon, een Nederlandse piraat in Marokkaanse dienst. De Arbeiderspers; 64 pagina’s; € 3,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden