Recensie Film

Utøya 22. juli is een 72 minuten durende hel van een film (vier sterren)

Ordinaire horror? Erik Poppe wil slechts het verhaal van de slachtoffers vertellen.

Andrea Berntzen in Utøya 22. Juli.

Utøya 22. juli. Drama. Regie Erik Poppe. Met Andrea Berntzen, Aleksander Holmen, Brede Fristad. 90 min., in 32 zalen. 

72 minuten. Zo lang duurde de aanslag op het zomerkamp op het Noorse eiland Utøya in 2011, waarbij 69 mensen werden vermoord en zeker 110 gewonden vielen. 72 minuten – ik heb nooit tot me laten doordringen hoe verbijsterend lang dat is. En hoeveel langer het gevoeld moet hebben voor de jongeren die vast zaten op dat eiland zonder goede verstopplekken. Die wisten dat er op ze werd gejaagd, maar niet door wie en met hoeveel en waarom.

Met Utøya 22. Juli verfilmde regisseur Erik Poppe de aanslag zeven jaar na dato. Is het niet te vroeg om dat respectvol te doen? De critici op het filmfestival in Berlijn, waar de film in première ging, waren verdeeld. Een ordinaire horrorfilm had Poppe ervan gemaakt, vonden sommigen, met tieners die in een bos worden opgejaagd door een onzichtbaar kwaad.

Horror is het. Poppe sprak overlevenden en schreef een script gebaseerd op hun ervaringen. In zijn film voert hij een fictief meisje op, Kaja, die samen met haar zusje op het eiland verblijft. De eerste 18 minuten zijn bijna ondraaglijk – het is wachten op onafwendbaar onheil terwijl Kaja nog tussen de gekleurde tentjes met haar zusje bekvecht en een wafel eet. Laat het maar beginnen, denk je, maar zodra de eerste schoten vallen, is dat natuurlijk nog erger.

Ja, Poppe manipuleert, maar hij doet dat uiterst effectief: zijn film bestaat uit een enkele take, terwijl cameraman Martin Otterbeck met Kaja mee rent, wegduikt en schuilt. Poppe laat de aanval in de bioscoop ook precies 72 minuten duren. De schoten – exact evenveel als de dader afvuurde – lijken overal vandaan te komen. Als kijker weet je dat er slechts één dader rondliep, de slachtoffers hadden die kennis niet. En stilte is nog erger, dan heb je helemaal geen oriëntatiepunt meer.

Poppe wisselt actie en rust slim af en de cast van jongvolwassenen, de toen 19-jarige Andrea Berntzen voorop, speelt angstaanjagend goed, zelfs als de dialogen naarmate de film vordert wat artificiëler worden. Wel duikt er even een verontrustende gedachte op: wat zou de nog steeds trotse Anders Breivik vinden van zijn portrettering als almachtig monster?

Poppe noemt zijn naam expres niet. Voor hem is dit het verhaal van de slachtoffers, dat wat zij niet met woorden kunnen vertellen. Niet dat je hun doodsangst door Utøya 22. Juli kunt navoelen natuurlijk, gelukkig niet. Maar wie, afgestompt door verhalen over schietpartijen en terroristische aanslagen, vooral getallen op papier is gaan zien, kan met deze hel van een film het vastgeroeste gemoed los schudden.

Waarom er een film over Utøya gemaakt moest worden

Andrea Berntzen (20) speelt de hoofdrol in Utøya 22. Juli, over de aanval op het Noorse eiland in 2011. Ze levert een topprestatie, maar trots kan ze er niet op zijn. ‘Het voelt wrang. Dit is niet mijn verhaal, we hebben slechts geprobeerd dit verhaal na te vertellen.’

Film gemaakt om pijn te doen

Regisseur Erik Poppe: ‘In de meeste films heeft geweld een entertainende functie. Ik vroeg mij af hoe ik dit kan omdraaien: kun je geweld zo tonen dat je het liefst de bioscoop zou willen verlaten? ‘Ik vind het geen probleem als mensen weg willen’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.