ProfielMuseum Ons’ Lieve Heer op Solder

Unieke Amsterdamse schuilkerk Ons’ Lieve Heer op Solder is gered van ondergang

De gebeden van bezoekers en kenners zijn verhoord. Dankzij een ingreep van cultuurwethouder Touria Meliani is de toekomst van het museum veiliggesteld. 

Het museum Ons’ Lieve Heer op Solder aan de Oudezijds Voorburgwal in Amsterdam, met het altaarstuk van schilder Jacob de Wit. Beeld Arjan Bronkhorst

Aan Maria kun je alles kwijt. Bezoekers van Museum Ons’ Lieve Heer op Solder, de voormalige huiskerk aan de Amsterdamse Oudezijds Voorburgwal, worden aangemoedigd om een geschreven boodschap achter te laten aan het Maria-beeld achter in de zolderkerk. Tot voor kort hadden die gebeden vooral betrekking op het welzijn van de bezoekers en hun naasten. De laatste twee weken echter vonden de medewerkers van Ons’ Lieve Heer regelmatig briefjes waarop de Maagd werd gevraagd te waken over het museum zelf.

De gebeden zijn verhoord, zo bleek dinsdagmiddag laat. Het voortbestaan van het museum – bedreigd door de coronacrisis en een niet gehonoreerd subsidieverzoek – is verzekerd dankzij een ingreep door de Amsterdamse wethouder van Cultuur Touria Meliani. Ze hevelt het museum over naar de basisinfrastructuur van voor de stad onmisbare instellingen. Daardoor is de toekomst van het museum gegarandeerd.

Directeur Birgit Büchner hoorde het nieuws toen ze dinsdagmiddag op kantoor terugkwam van het aanbieden van een petitie met vijftienduizend handtekeningen aan de wethouder. ‘Een collega kwam op me toegerend, en riep: het is gelukt, we zijn gered! Ik was nog helemaal in de strijdmodus en kon het amper geloven. We hebben met een klein groepje aanwezigen een fles wijn opengetrokken en geklonken op het goede nieuws.’

Ze is meer dan blij en opgelucht, zegt Büchner: ‘Er is weer toekomst.’ De petities en andere initiatieven ten gunste van het museum waren voor haar het bewijs dat Ons’ Lieve Heer op Solder een ‘relevant’ en ‘springlevend’ instituut is. De constructie die haar voortbestaan nu waarborgt is uitzonderlijk, maar, zegt Büchner, het museum is dan ook een uitzonderlijk monument.

Dat is het zeker. De in 1661 door de Amsterdamse katholieke kousenkoopman Jan Hartman gebouwde zolderkerk strekt zich uit over de zolderverdieping van een koopmanshuis en twee aanpalende steegwoningen. Het kent in Nederland, en in het buitenland, zijn gelijke niet. Cultureel toeristen komen speciaal naar de Wallen voor de huiskerk, waarvan aan de façade aan de voorkant geen spoor valt te herkennen. Zij wandelen door Hartmans 17de-eeuwse kamers, langs de geschilderde bloem-stillevens en chique schouwen, alvorens zich via de trap die eeuwenlang door Roomse kerkgangers werd bestegen richting kerk te begeven. Men weet wat men daar te wachten staat, en toch is men verrast. Wat is het groot! Wat oogt het… nou ja, echt.

De Mariakapel in het museum Ons’ Lieve Heer op Solder. Beeld Arjan Bronkhorst

De kerk heeft het uiterlijk van een huiskerk anno 1860, dat wil zeggen, uitgerust met dodekop-paarse wanden en 19de-eeuwse gasarmaturen. De inboedel is een mix van 17de en 18de eeuw, en rekent tot haar voornaamste bezienswaardigheden het altaarstuk van de thans bijna vergeten reli-schilder Jacob de Wit, en een passiereeks van de hand van de befaamde landschapsschilder Adriaen van de Velde. Het geheel voelt een beetje als een tijdcapsule, zegt directeur Büchner. ‘Je krijgt echt een goede indruk van hoe het indertijd was om naar een huiskerk te gaan.’

Volledig geconserveerde schuilkerken zijn er amper nog, zegt Xander van Eck, hoogleraar kunstgeschiedenis gespecialiseerd in religie in de Gouden Eeuw. ‘Als ik gasten uit het buitenland heb, neem ik ze altijd mee naar Ons’ Lieve Heer. Moest ik kiezen tussen het handhaven van Ons’ Lieve Heer of het Amsterdam Museum, dan zou ik kiezen voor die eerste.’

De aan Sint-Nicolaas gewijde kerk (waarvan de naam dateert uit de 19de eeuw, en die eerder door het leven ging als Het Haantje en Het Hert) belichaamt een spraakmakende, maar weinig bekende episode uit de vaderlandse geschiedenis. Zij werd gebouwd in een tijd toen het protestantisme gold als de heersende religie in de Republiek, en katholieken werden gedwongen hun geloof te belijden in clandestiene schuilkerken als deze.

Ons’ Lieve Heer op Solder, vertelt de Leidse historicus Carolina Lenarduzzi, is een herinnering aan een weinig tolerante fase in een als tolerant te boek staande gemeenschap. Lenarduzzi schreef een proefschrift over de positie van katholieken in de Republiek. ‘Dat er juist in onze tijd, waarin er zoveel aandacht is voor gemarginaliseerde groepen, geen subsidie zou zijn voor Ons’ Lieve Heer op Solder, heeft mij verbaasd.’

In 2015 heropende het museum na een grootscheepse verbouwing, die plaats had vanaf 2013. Het pand aan de rechterzijde van de Heintje Hoeksteeg werd met een ondergrondse tunnel aan het oorspronkelijke gebouw verbonden, en biedt nu onderdak aan voorheen in het huis ondergebrachte publieksfuncties zoals kassa, winkel en café.

In een nieuwe presentatieruimte is Voices of Tolerance een van de projecten die men nu kan voortzetten. Andere projecten betreffen een samenwerking met ander religieus erfgoed in Amsterdam ter gelegenheid van het 750-jarig jubileum van de stad in 2025, en een minor bij de Vrije Universiteit, waar studenten onderzoek zullen doen naar het roerend goed van het museum, waaronder het doopvont, zilverwerk en vaandels die ooit dienden als uithangborden.

Zulke objecten verbinden met de omliggende stad is een van de ambities van het museum, zegt Büchner. De koppeling zoeken met onze tijd ook. ‘Het zijn geen stoffige objecten. De emotionele waarden waaruit ze ontstonden bestaan nog steeds. Toen ik laatst voor het beeld van Maria met Christus op de arm stond, zei iemand in mijn gezelschap: typisch een jonge moeder, altijd aan het multitasken. Sommige dingen zijn gewoon van alle tijden.’

Vmbo’ers in de kerk

Een van die projecten in Ons’ Lieve Heer is Voices of Tolerance, waarin vmbo-jongeren uit Amsterdam in samenwerking met onder andere graffiti-kunstenaars en spoken word artists een tentoonstelling of documentaire maken over aan het museum gerelateerde thema’s zoals tolerantie, familie of wijzen. De jongeren zijn zeer enthousiast over het programma, vertelt Ons’ Lieve Heer op Solder-conservator Hermine Pool: ‘Sommigen noemen het museum ‘een tweede huis’. Ze zeggen dat ze nergens leren wat ze bij ons leren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden